کتاب اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان

کتاب «اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان؛ از فارابی تا ابن‌خلدون» نگاشته تقی آزاد ارمکی، پژوهشی دانشگاهی است که با هدف بررسی و احیای ریشه‌های تفکر جامعه‌شناختی در تمدن اسلامی نگاشته شده است. مولف در این اثر تلاش می‌کند پاسخی مستدل به این پرسش ارائه دهد که آیا توجه به اندیشه اجتماعی مسلمانان واکنشی به شرایط سیاسی و ایدئولوژیک پس از انقلاب اسلامی ایران است، یا این مباحث از دیرباز دارای اصالت نظری و جایگاه علمی مستقلی بوده‌اند. نویسنده با نقد جدی رویکرد غرب‌مدارانه در علوم انسانی، نگاه انحصارطلبانه عصر روشنگری را به چالش می‌کشد؛ نگاهی که با ملاک قرار دادن پیشرفت‌های تجربی غرب، تاریخ علم در سایر تمدن‌ها را نادیده انگاشته و دوران رکود اروپای قرون وسطی را به تحریف، به عنوان تاریکی مطلق سراسر جهان آن روزگار تعمیم داده است. در تقابل با این جبرگرایی و قوم‌مداری علمی غربی، کتاب به تبیین زمینه‌های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و منابع اصیل اسلامی می‌پردازد که بستر زایش و بالندگی تفکر اجتماعی در جوامع مسلمان را فراهم آوردند.
این اثر در مسیر اثبات پویایی اندیشه در جهان اسلام، ابتدا مبانی و جایگاه علوم انسانی را در فرهنگ اسلامی تشریح کرده و سپس به صورت تخصصی، روش‌شناسی متفکران مسلمان را بررسی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد محققانی نظیر مقدسی از روش‌های تجربی، مشاهده‌ای و مقایسه‌ای در بررسی‌های خود بهره برده‌اند. در همین راستا، تاریخ‌نگاری اسلامی در آثار بزرگانی چون یعقوبی، مسعودی و طبری نه صرفا به عنوان ثبت تقویمی وقایع، بلکه به مثابه بستری عمیق برای تحلیل‌های جامعه‌شناختی و پیوند جغرافیا با تاریخ معرفی می‌شود. علاوه بر این، بررسی‌های فرهنگی و مردم‌شناختی نهفته در سفرنامه‌های مشهوری چون آثار ابن‌فضلان، ناصرخسرو و ابن‌بطوطه، به عنوان روش های ارزشمند گردآوری اطلاعات میدانی مورد تحلیل قرار می‌گیرند؛ هرچند مولف از آسیب‌شناسی این روش‌ها نظیر دخالت ارزش‌ها و تأکید بر عجایب نیز غافل نمی‌ماند.
بخش محوری و غایی کتاب، به شناسایی و بازخوانی آرای چهار اندیشمند برجسته جهان اسلام اختصاص یافته است. ابتدا هندسه فکری ابونصر فارابی با تمرکز بر علم مدنی، نظریه فطرت، علل نیاز انسان به زندگی جمعی و دسته‌بندی انواع جوامع انسانی تشریح می‌گردد. پس از آن، رویکرد شگفت‌انگیز و مدرن ابوریحان بیرونی در مطالعات مردم‌نگارانه بررسی می‌شود؛ رویکردی که با مطالعه دقیق زبان، خط و تنوع فرهنگی در جامعه هند، او را در قامت یک انسان‌شناس برجسته معرفی می‌کند. در ادامه، جنبه‌های سیاسی و اجتماعی تفکر امام محمد غزالی طوسی واکاوی شده و سرانجام، تکامل این سیر تاریخی در اندیشه‌های بی‌بدیل ابن‌خلدون به نقطه اوج می‌رسد. نویسنده با تحلیلی موشکافانه از نظریات ابن‌خلدون پیرامون تحول اجتماعی، جبر جغرافیایی، آسیب‌شناسی شهرنشینی، اقتصاد، و از همه مهم‌تر مفهوم عصبیت و نقش آن در ظهور، بلوغ و زوال دولت‌ها، اثبات می‌کند که متفکران مسلمان قرن‌ها پیش از شکل‌گیری جامعه‌شناسی مدرن، به درکی عمیق از سازوکارهای پیچیده جوامع انسانی دست یافته بودند. در نهایت «اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان؛ از فارابی تا ابن‌خلدون»، پیوندی میان میراث فکری تمدن اسلامی و مفاهیم علوم اجتماعی برقرار می‌سازد.