کتاب سرگذشت اجتماعی تقویم در ایران

کتاب «سرگذشت اجتماعی تقویم در ایران» به قلم زهره سروش‌فر، اثری است که نگاهی متفاوت به مقوله زمان و گاه‌شماری دارد. این کتاب تلاش می‌کند تا تقویم را از سایه سنگین محاسبات نجومی و رویدادهای کیهانی بیرون کشیده و آن را در جایگاه یک شیء مادی و پدیده‌ای کاملا اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بررسی کند. در این نگاه، تقویم تنها ابزاری برای شمارش روزها نیست، بلکه رسانه‌ای است که در نقطه تلاقی طبیعت و فرهنگ ایستاده و بازتاب‌دهنده زیست روزمره مردم و مناسبات قدرت است.
در دوران پیشامدرن، چرخه طبیعت و مناسک دینی، شکل‌دهنده اصلی تقویم‌ها بودند و زمان کاشت، برداشت و اعیاد مذهبی را تعیین می‌کردند. اما با ظهور دولت-ملت‌های مدرن و پیچیده‌تر شدن جوامع، تقویم ابعاد تازه‌ای یافت. شتاب زندگی روزمره، رجوع به تقویم را به امری مکرر در روز تبدیل کرد و این ابزار به دفتری برای مدیریت زمان و حفظ حافظه جمعی بدل شد. همین اهمیت یافتن تقویم، آن را به میدان نزاعی پنهان میان حکومت‌ها و گروه‌های اجتماعی تبدیل کرد. ساختار کتاب در قالب یک مقدمه، 3فصل اصلی و بخش‌های پایانی تدوین شده است. فصل 1 به ماهیت زمان می‌پردازد و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا زمان ادراک‌شده، برآمده از زیست طبیعی انسان است یا زیست اجتماعی او؟ نویسنده در این بخش نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای اجتماعی بر درک ما از زمان و کارکردهای تقویم در ایجاد نظم عمومی تأثیر می‌گذارند. فصل 2، بر رابطه تنگاتنگ تقویم و قدرت متمرکز است. در طول تاریخ معاصر ایران، حاکمان همواره کوشیده‌اند با دست‌کاری در مبدأ گاه‌شماری، شیوه کبیسه‌گیری و تعیین مناسبت‌های رسمی، روایت ایدئولوژیک خود از تاریخ را بر جامعه تحمیل کنند. تقویم در دستان قدرت سیاسی، ابزاری برای مشروعیت‌بخشی و برساخت یک حافظه تاریخی همسو با منافع حکومت است.
در ادامه کتاب نگاه خود را به سمت جامعه می‌چرخاند. اعضای جامعه پذیرندگان منفعل تقویم‌های رسمی نیستند؛ همان‌گونه که در گذشته برای یافتن زمان‌های سعد و نحس به تقویم رجوع می‌کردند، امروز نیز از آن برای ساماندهی به زیست روزمره خود بهره می‌برند. تقابل تاریخ رسمی حکومت با حافظه غیررسمی مردم، منجر به زایش تقویم‌های متنوع و غیررسمی شده است که هر یک تلاش می‌کنند هویت و حافظه گروهی خاص را در برابر فراموشی حفظ کنند. بخش پایانی کتاب نیز به تنوع مادی و تکثر تقویم‌ها می‌پردازد. نویسنده بررسی می‌کند که چگونه این ابزار در اشکال گوناگون اعم از دیواری، رومیزی، جیبی و سررسیدنامه تولید شده و در قالب گاه‌شماری‌های محلی مانند طبری و سنگسری هویتی بومی می‌یابد. در مجموع، «سرگذشت اجتماعی تقویم در ایران» اثری خواندنی است که نشان می‌دهد ورق‌های یک تقویم ساده، چگونه صحنه نبرد روایت‌ها، حافظه‌ها و اعمال قدرت در بستر جامعه ایرانی بوده‌اند.