کتاب سفر به قربت غربت‌ها

کتاب «سفر به قربت غربت‌ها: قوم‌نگاری در فضای درون‌گروهی غربت‌های مازندران» اثری متفاوت به قلم دکتر میترا اسفاری است که با ویرایش نازنین خلیلی‌پور منتشر شده است. این کتاب که حاصل سال‌ها پژوهش میدانی، انسان‌شناختی و مشاهده مشارکتی نویسنده است، به بررسی زندگی گروهی اقلیت به نام «غربت‌ها» می‌پردازد؛ جمعیتی که اصالتا متعلق به مازندران هستند اما بخش مهمی از سال را در محله‌های جنوبی و تاریخی تهران، به‌ویژه محله دروازه‌غار یا شهید هرندی کنونی سپری می‌کنند. نویسنده در ابتدای کتاب با اشاره به بستر جغرافیایی و تاریخی شهر تهران و دوگانگی شمال و جنوب آن، نشان می‌دهد دروازه‌غار با ویژگی‌هایی چون دسترسی به بازار بزرگ و وجود گودهای متعدد، از دیرباز میزبان گروه‌های حاشیه‌نشین و دوره‌گرد بوده است. با وجود این، هدف اصلی اسفاری در این پژوهش، گذر از نگاه‌های رایج آسیب‌شناسانه، ترحم‌انگیز و برچسب‌های تقلیل‌گرایانه‌ای چون «کولی» یا صرفا «حاشیه‌نشین» است. او با رویکردی پدیدارشناسانه و تفسیری، به درون ساختار زندگی این اقلیت نفوذ کرده و کوشیده است تجربه‌ی زیسته، هویت فرهنگی، زبان، باورها و مناسبات درون‌گروهی آنان را به صورت عینی و مستقل روایت کند.
محتوای کتاب در سه بخش اصلی و جامع تدوین شده است. بخش نخست به معرفی مردمان غربت، ریشه‌شناسی این نام و بررسی ساختار خویشاوندی و ارزش‌های اخلاقی آن‌ها اختصاص دارد. در این بخش، تقابل نظام ارزشی غربت‌ها با جامعه اکثریت، مناسبات قدرت، مفهوم‌سازی آن‌ها از بدن، مذهب و روابط بین‌فردی با دقتی مردم‌نگارانه تحلیل می‌شود. بخش دوم بر مراحل فردیت‌یابی و رشد کودک غربت تمرکز دارد. نویسنده در این قسمت، فرایندهای اجتماعی‌شدن، شیوه‌های مراقبت از نوزاد، اهمیت زادوولد در اقتصاد دودمان و نقش بازی، کلام و حتی خشونت را در شکل‌گیری هویت جمعی کودکان به تصویر می‌کشد.
بخش سوم به مسئله رویارویی این گروه با جامعه اکثریت از طریق آیین و پدیده‌ای به نام «هادوری» یعنی دستفروشی و درخواست کمک در چهارراه‌ها و متروها می‌پردازد. اسفاری نشان می‌دهد حضور کودکان و زنان غربت در چهارراه‌ها صرفا یک ناهنجاری شهری نیست، بلکه دارای یک منطق فرهنگی پنهان و مرحله‌ای ضروری برای گذار به بزرگسالی، تثبیت انضباط و کسب هویت جمعی است.
«سفر به قربت غربت‌ها» اثری پیشگام در زمینه انسان‌شناسی گروه‌های دوره‌گرد در ایران محسوب می‌شود. این کتاب مرز میان زندگی رسمی و غیررسمی شهری را درمی‌نوردد و ثابت می‌کند فهم دقیق پدیده‌هایی چون کار کودک یا تکدی‌گری، فقط در پرتو درک عمیق شبکه‌های هویتی و نظام‌های ارزشی درون‌گروهی این جوامع میسر است. مطالعه این کتاب خواندنی و مستند به تمامی پژوهشگران حوزه‌های جامعه‌شناسی شهری، انسان‌شناسی، فعالان حقوق کودک و علاقه‌مندان به شناخت لایه‌های پنهان زیست اجتماعی در ایران پیشنهاد می‌شود.