کتاب تحول اندیشه سیاسی در ایران باستان

«تحول اندیشه سیاسی در ایران باستان: مطالعه تطبیقی ریگ‌ودا، گاهان، سنگ‌نبشته بغستان و بررسی اندیشه سیاسی عیلام باستان» نوشته مسلم عباسی پژوهشی درباره دوره‌ای است که هنوز چیزی به نام «فلسفه سیاسی» به معنای یونانی و نظام‌یافته آن وجود ندارد، اما پرسش‌های بنیادین سیاست از پیش حاضرند: چه کسی حق فرمانروایی دارد؟ قدرت چگونه مشروع می‌شود؟ چه نسبتی میان نظم جهان و نظم جامعه برقرار است؟ فرمانروا در برابر چه معیاری پاسخگوست و چه چیزی شورش را از فرمانروایی مشروع جدا می‌کند؟ عباسی برای پاسخ به این پرسش‌ها به رساله‌های سیاسی مراجعه نمی‌کند، زیرا چنین متونی از ایران کهن در اختیار ما نیستند؛ مواد اصلی پژوهش او متون دینی، اساطیری و کتیبه‌های شاهی‌اند. کتاب در سال ۱۳۹۴ از سوی نشر نگاه معاصر منتشر شده است. یکی از انتخاب‌های مهم کتاب آغاز کردن تاریخ اندیشه سیاسی ایران از عیلام است. در بسیاری از روایت‌ها، «ایران باستان» عملا با مادها یا هخامنشیان آغاز می‌شود، اما عباسی تمدن عیلام را وارد پیش‌تاریخ فکری قدرت در فلات ایران می‌کند. این انتخاب از نظر پژوهش‌های جدید نیز قابل دفاع است. اسناد عیلامی نشان می‌دهند که دین و فرمانروایی رابطه نزدیکی داشته‌اند و خدایان می‌توانستند بخشنده و پاسدار شاهی تلقی شوند. حتی تغییر جایگاه خدایان در برخی دوره‌ها بازتاب جابه‌جایی قدرت میان مراکز سیاسی عیلام بوده است. تحقیقات باستان‌شناختی و دین‌پژوهی همچنین نشان داده‌اند که میراث عیلامی با ظهور هخامنشیان یکباره ناپدید نشد؛ زبان اداری، برخی سنت‌های دینی، عناصر درباری و حتی عنوان‌های شاهی عیلامی در فرهنگ سیاسی آغازین شاهنشاهی هخامنشی حضور داشتند. محور دیگر کتاب مقایسه «ریگ‌ودا» و «گاهان» است. این مقایسه بر خویشاوندی عمیق زبان و فرهنگ هند و ایرانی باستان استوار است. پژوهش زبان‌شناختی مدت‌هاست نشان داده که زبان اوستایی کهن، به‌ویژه زبان گاهان، با زبان ودایی «ریگ‌ودا» قرابت بسیار نزدیکی دارد؛ شباهت‌ها گاه از واژگان منفرد فراتر می‌روند و به عبارت‌ها و ساخت‌های مشترک می‌رسند. عباسی از این زمینه تطبیقی برای نزدیک شدن به صورت‌های آغازین تصور نظم، فرمانروایی، راستی و نسبت انسان با امر مقدس بهره می‌گیرد. چنین مقایسه‌ای امکان می‌دهد اندیشه ایرانی را از لحظه‌ای مطالعه کنیم که هنوز مرز میان دین، اخلاق، کیهان‌شناسی و سیاست به صورت متأخر آن شکل نگرفته است. این نکته برای فهم خود مفهوم «اندیشه سیاسی» در کتاب اساسی است. در متونی مانند گاهان انتظار نداریم نظریه‌ای درباره دولت، قانون اساسی یا تفکیک قوا پیدا کنیم. سیاست در این مرحله درون تصویری کلی‌تر از جهان قرار دارد. نظم درست اجتماعی با نظم درست هستی بی‌ارتباط نیست و کشمکش میان راستی و دروغ می‌تواند هم معنایی دینی و اخلاقی داشته باشد و هم پیامدی برای تصور فرمانروایی. مزیت روش عباسی این است که امر سیاسی را فقط در نهاد دولت جست‌وجو نمی‌کند؛ می‌پرسد پیش‌فرض‌هایی که بعدها به مشروعیت قدرت شکل داده‌اند ابتدا در چه زبان دینی و کیهان‌شناختی‌ای پدیدار شده‌اند. سنگ‌نبشته بغستان یا بیستون نقطه‌ای است که این مباحث انتزاعی‌تر به زبان صریح قدرت شاهی می‌رسند. داریوش در این کتیبه بارها فرمانروایی خود را «به خواست اهورامزدا» معرفی می‌کند و پیروزی بر مدعیان سلطنت را با مقابله با «دروغ» پیوند می‌زند. کتیبه فقط گزارش جنگ‌های نخستین سال سلطنت نیست؛ روایت مشروعیت است. داریوش باید توضیح دهد چرا او شاه است و چرا کسانی که در برابرش ایستاده‌اند «شورشی» و «دروغگو» محسوب می‌شوند. پژوهش جدید درباره شاهی هخامنشی نیز بیستون را یکی از مهم‌ترین اسناد برای فهم ایدئولوژی سلطنت می‌داند: پادشاه قدرت را با تأیید اهورامزدا در اختیار دارد و وظیفه خود را بازگرداندن نظم در برابر آشوب و دروغ معرفی می‌کند. با این حال، همین سند محدودیت روش را نیز آشکار می‌کند. کتیبه بیستون صدای «اندیشه سیاسی جامعه هخامنشی» به معنای کامل نیست؛ صدای شاهی است که پس از بحرانی شدید در جانشینی باید سلطنت خود را مشروع نشان دهد. پژوهش‌های جدید تأکید می‌کنند که کتیبه‌ها و شمایل شاهی برای شناخت آرمان‌های سلطنت بسیار مهم‌اند، اما نباید آنها را بی‌واسطه با واقعیت سیاسی یکسان گرفت. یافته‌های اداری تخت‌جمشید نیز تصویری پیچیده‌تر از دین هخامنشی نشان داده‌اند که در آن سنت‌های عیلامی همچنان حضوری جدی دارند. این احتیاط درباره گاهان و ریگ‌ودا نیز لازم است: متن دینی را نمی‌توان بدون واسطه به رساله سیاسی تبدیل کرد و شباهت فرهنگی نیز همیشه به معنای تداوم مستقیم یک نهاد یا مفهوم سیاسی نیست. امتیاز اصلی «تحول اندیشه سیاسی در ایران باستان» در گسترده کردن میدان تاریخ اندیشه است. عباسی پیش از شاهنشاهی‌های مشهور به عیلام نگاه