کتاب عادت عشق

«عادت عشق» از مجموعهٔ «داستان‌های کوتاه جهان» انتشارات علمی و فرهنگی، گزیده‌ای از داستان‌های نویسندگانی از چند جغرافیا و سنت ادبی متفاوت است که محمدعلی مهمان‌نوازان به فارسی برگردانده است. در این مجموعه آثاری از دوریس لسینگ، کازوئو ایشی‌گورو، شکری عیاد، توبیاس وولف، شیام سلوادورای، خاویر گارسیا سانچز، شریلن لی و نورالدین فرح کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. همین ترکیب نشان می‌دهد که با مجموعه‌ای متعلق به یک مکتب یا کشور خاص روبه‌رو نیستیم؛ کتاب بیشتر می‌خواهد امکان‌های مختلف داستان کوتاه معاصر را در مقیاسی کوچک پیش چشم خواننده بگذارد. عنوان مجموعه از «عادت عشق» دوریس لسینگ می‌آید؛ داستانی که خود تعبیر «عادت» را در برابر تصور رمانتیک عشق قرار می‌دهد. لسینگ رابطهٔ عاطفی را الزاما لحظه‌ای استثنایی و پاک نمی‌بیند؛ میل به دوست‌داشتن و دوست‌داشته‌شدن می‌تواند با ترس از تنهایی، نیاز، تکرار و حتی نوعی خودفریبی درآمیزد. این داستان که به مجموعهٔ The Habit of Loving لسینگ در سال ۱۹۵۷ بازمی‌گردد، نمونه‌ای مناسب از شیوهٔ او در نگاه‌کردن به روابط انسانی است: بدون آرمانی‌کردن عشق و بدون فروکاستن آدم‌ها به داوری اخلاقی ساده. در نقطه‌ای متفاوت، «شام خانوادگی» کازوئو ایشی‌گورو نمونه‌ای از داستانی است که بخش اصلی نیروی خود را از آنچه گفته نمی‌شود می‌گیرد. بازگشت به خانه، روابط خانوادگی و خاطره در فضایی ظاهرا آرام شکل می‌گیرند، اما زیر سطح گفت‌وگوها احساس فقدان و فاصله جریان دارد. این کم‌گویی در کنار داستان‌هایی با زمینه‌های آشکارتر اجتماعی و سیاسی قرار می‌گیرد و نشان می‌دهد انتخاب مترجم به یک نوع روایت محدود نشده است. «من، پدرم و مرد انگلیسی» نوشتهٔ نورالدین فرح، برای نمونه، تجربهٔ شخصی و حافظهٔ خانوادگی را مستقیما به تاریخ استعمار پیوند می‌زند. راوی از رابطهٔ پدرش، که مترجم یک مقام بریتانیایی است، با قدرت استعماری سخن می‌گوید و به این ترتیب مسئلهٔ ترجمه از عملی زبانی به مسئله‌ای دربارهٔ قدرت، اطاعت و مسئولیت تبدیل می‌شود. روایت کودکانه و بازنگری بزرگسالانه در خاطره روی هم می‌افتند و این پرسش را ایجاد می‌کنند که فرد در دل رویدادهای بزرگ تاریخی تا چه اندازه می‌تواند نقش و مسئولیت خودش را تشخیص دهد. داستان‌هایی چون «مطب»، «شب حادثه» و «خوک‌ها پرواز نمی‌کنند» دامنهٔ مجموعه را بازتر می‌کنند و در کنار نویسندگانی از مصر، سری‌لانکا، اسپانیا و آمریکا، تفاوت چشمگیری در لحن، موقعیت اجتماعی و شیوهٔ روایت ایجاد می‌کنند. بنابراین وحدت کتاب بیش از آنکه موضوعی باشد، فرمی است: مشاهدهٔ یک لحظهٔ محدود که در آن چیزی دربارهٔ رابطه، خانواده، قدرت، تنهایی یا هویت ناگهان آشکار می‌شود. همین گستردگی مزیت و محدودیت «عادت عشق» است. کتاب می‌تواند مدخلی جذاب برای آشنایی با نویسندگانی بسیار متفاوت باشد، اما انتظار انسجامی را که از مجموعه‌داستان یک نویسنده داریم برآورده نمی‌کند و منطق کنار هم قرارگرفتن همهٔ داستان‌ها نیز همیشه به اندازهٔ تفاوت‌هایشان آشکار نیست. ارزش چنین گزیده‌ای جای دیگری است: خواننده در فاصله‌ای کوتاه چند بار ناچار می‌شود عادت خواندن خود را عوض کند. شاید عنوان «عادت عشق» ناخواسته برای کل مجموعه نیز مناسب باشد؛ بسیاری از این داستان‌ها درست زمانی آغاز می‌شوند که چیزی بسیار عادی خانواده، عشق، خاطره یا اطاعت دیگر آن‌قدر عادی به نظر نمی‌رسد.