کتاب طنزآوران جهان نمایش 14

وکیلی پارچه‌ای می‌خرد و با تظاهر به بیماری از پرداخت بهای آن می‌گریزد؛ کفاشی فقیر با وجود تنگدستی شادمان است و همسایهٔ ثروتمندش نمی‌تواند این شادی را درک کند؛ دو شیاد با شنیدن نشانه‌ای محرمانه، خوراکی‌های یک شیرینی‌پز را به چنگ می‌آورند. این موقعیت‌ها به جهان فرس، یکی از گونه‌های مهم نمایش کمدی در اروپای قرون وسطا، تعلق دارند. جلد چهاردهم مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش»، با عنوان «پنج کمدی فرس قرون وسطایی»، به کوشش و ترجمهٔ داریوش مودبیان منتشر شده و پنج متن نمایشی را برای آشنایی با این سنت گرد آورده است. در این نمایشنامه‌ها، زندگی روزمرهٔ مردم، اختلاف‌های مالی، مناسبات خانوادگی و ضعف‌های انسانی به موضوع خنده تبدیل می‌شوند. فرس در سنت نمایشی فرانسه به نمایش‌هایی گفته می‌شد که از راه اغراق، فریب، سوءتفاهم، حرکات بدنی و گفت‌وگوهای تند و شوخ‌طبعانه تماشاگران را می‌خنداندند. بسیاری از این آثار کوتاه بودند و شخصیت‌هایشان از میان پیشه‌وران، بازرگانان، وکیلان و مردم عادی انتخاب می‌شدند. برخلاف نمایش‌های مذهبی که موضوع‌هایشان را از روایت‌های مقدس می‌گرفتند، فرس به مناسبات ملموس زندگی اجتماعی توجه داشت. نویسندگان بسیاری از این نمایش‌ها ناشناس مانده‌اند و متن‌های بازمانده، بخشی از سنتی گسترده‌تر از اجراهای مردمی را نمایندگی می‌کنند. «پی‌یر پاتلن وکیل» از مشهورترین نمونه‌های فرس فرانسوی است. پاتلن که وکیلی حیله‌گر و تنگدست است، با فریب پارچه‌فروشی مقداری پارچه به دست می‌آورد، اما ماجرا به همین نیرنگ محدود نمی‌ماند. ورود چوپانی که برای دفاع از خود به کمک حقوقی نیاز دارد، موقعیت تازه‌ای می‌سازد که در آن مهارت پاتلن در سخن‌پردازی و فریبکاری با آزمونی غیرمنتظره روبه‌رو می‌شود. اهمیت این نمایشنامه در استفادهٔ دقیق از زبان برای ساختن سوءتفاهم و جابه‌جا کردن موقعیت شخصیت‌هاست. سخن گفتن که ظاهرا باید وسیلهٔ روشن شدن حقیقت باشد، در دست شخصیت‌ها به ابزاری برای پنهان کردن و دستکاری آن تبدیل می‌شود. در «دو کفاش»، تقابل فقر و ثروت از راه رویارویی دو شخصیت پیشه‌ور شکل می‌گیرد. یکی با وجود نداشتن امکانات مالی از زندگی لذت می‌برد و دیگری برخورداری از پول را شرط آسایش می‌داند. نمایشنامه با بهره‌گیری از نیرنگ و موقعیت قضایی، این اختلاف را به کنشی کمیک تبدیل می‌کند. «کلوچه و تارت سیب» نیز بر سوءاستفاده از اعتماد و نشانه‌های قراردادی استوار است. دو شیاد از اطلاعاتی که اتفاقی شنیده‌اند برای فریب همسر شیرینی‌پز استفاده می‌کنند و همین موضوع، اختلافی خانوادگی به راه می‌اندازد. در «تشت»، مناسبات قدرت در محیط خانه به موضوع کمدی تبدیل می‌شوند. مردی که باید مطابق فهرستی از وظایف تعیین‌شده رفتار کند، در موقعیتی قرار می‌گیرد که امکان تغییر رابطهٔ او با همسرش فراهم می‌شود. این نمایش از یک شیء معمولی و موقعیتی خانگی برای آشکار کردن تعارض بر سر فرمان دادن و فرمان بردن استفاده می‌کند. در این نمونه‌ها، خنده اغلب از جایی پدید می‌آید که شخصیت صاحب قدرت یا مدعی برتری، گرفتار همان قواعد و شگردهایی می‌شود که پیش‌تر به سود خود به کار می‌برد. این آثار از نظر ساختمان نمایشی و ظرافت شخصیت‌پردازی یکسان نیستند. در مقایسه با پیچیدگی روایی «پی‌یر پاتلن وکیل»، برخی فرس‌های کوتاه‌تر بیشتر به یک نیرنگ یا موقعیت کمیک متکی‌اند. طنز آن‌ها نیز گاهی خشن، جسمانی و وابسته به مناسبات جنسیتی و اجتماعی زمانه است؛ ویژگی‌هایی که ممکن است با حساسیت‌های خوانندهٔ امروز فاصله داشته باشند، اما برای شناخت تاریخ کمدی اهمیت دارند. «پنج کمدی فرس قرون وسطایی» برای علاقه‌مندان به تاریخ تئاتر و شیوه‌های شکل‌گیری کمدی اروپایی، فرصتی برای شناخت نمایش‌هایی فراهم می‌کند که بسیاری از عناصرشان بعدها در آثار نمایشنامه‌نویسانی چون مولیر ادامه یافت. ارزش این مجموعه در مشاهدهٔ شیوه‌های ساده اما موثر ساختن موقعیت کمیک است؛ شیوه‌هایی که در آن‌ها یک دروغ، قراردادی شفاهی یا شیئی روزمره کافی است تا نظم روابط انسانی برای مدتی برهم بخورد.