کتاب در پرتگاه حادثه

«در پرتگاه حادثه» حاصل گفت‌وگوی تفصیلی محمدحسین یزدانی‌راد با اکبر اعتماد، نخستین رئیس سازمان انرژی اتمی ایران است که بخشی مهم از تاریخ معاصر، توسعه صنعتی و دیپلماسی فناوری کشور را در سال‌های پایانی عصر پهلوی بازگو می‌کند. این اثراسناد شفاهی دست‌اولی از چگونگی پیوند علم جدید با نهاد قدرت و تکوین برنامه اتمی در دهه‌های چهل و پنجاه خورشیدی پیش روی خواننده می‌گذارد. ماجرای شکل‌گیری این برنامه بزرگ با زیست پرفرازونشیب دانشجویی اعتماد در فرانسه و سوئیس گره می‌خورد؛ جایی که سابقه پیوند او با حزب توده، تحصیلاتش در پاریس را با تنگنای اقامتی و پنهان‌کاری شبانه در برابر پلیس مهاجرت روبه‌رو ساخت. بازگشت او به سوئیس، دریافت مدرک دکترا در مهندسی اتمی از دانشگاه پلی‌تکنیک و اشتغال در انستیتو فدرال تحقیقات هسته‌ای این کشور، بستری ساخت تا در سال‌های بعد به عنوان کارشناس در مشورت‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی حضور یابد؛ درست در همان مقطعی که ساخت راکتور پژوهشی دانشگاه تهران تحت مدیریت علی‌اصغر آزاد با وقفه و ناکامی طولانی مواجه شده بود.
کتاب روند واگذاری این پروژه از وزارت اقتصاد به سازمان برنامه و بودجه تحت مدیریت صفی اصفیا را بررسی می‌کند؛ رویدادی که با مراجعه اعتماد و معرفی بی‌واسطه مدارکش، سرآغاز یک دگرگونی ساختاری در اجرای طرح شد. اسناد ثبت‌شده در گفت‌وگوها نشان می‌دهد نیاز مبرم حاکمیت به تخصص فنی، سبب شد محمدرضا پهلوی چشم بر گذشته سیاسی این جوان ببندد و او را برای پیشبرد پروژه تثبیت کند. اعتماد پس از به راه انداختن راکتور دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۷، در رأس کمیسیون و سپس در قامت بنیان‌گذار سازمان انرژی اتمی، اختیارات گسترده‌ای در اتخاذ تصمیمات مستقل، تعیین خط‌مشی‌های علمی و انجام مذاکرات خارجی به دست آورد. یکی از اساسی‌ترین مسائل طرح‌شده در کتاب، چالش خرید خدمات غنی‌سازی و تأمین سوخت نیروگاه‌ها پس از شوک نفتی ۱۹۷۳ است؛ فضایی که در آن انحصار غنی‌سازی در دست ایالات متحده بود و واشینگتن همکاری با ایران را به توافق‌نامه‌های دوجانبه محدودکننده، از جمله چشم‌پوشی رسمی تهران از بازفرآوری شیمیایی سوخت مصرف‌شده، منوط می‌کرد؛ شرطی که اعتماد به بهانه افق زمانی چند دهه‌ای از امضای آن سر باز زد.
کتاب همچنین ابهام پیرامون ماهیت نهایی برنامه هسته‌ای را در گفت‌وگوی اعتماد با امیرعباس هویدا و پیگیری اهداف تسلیحاتی شاه بررسی می‌کند. پس از استعفای وی در جریان ناآرامی‌های سال ۱۳۵۷ و مهاجرت به پاریس، کتاب بخش‌های خواندنی دیگری از زندگی وی در تبعید را ثبت کرده است؛ از جمله تأسیس شرکت مشاوره‌ای «انرژیوم» و رد قطعی دعوت صدام حسین در زمان جنگ تحمیلی از طریق سفیر عراق در پاریس برای توسعه صنعت هسته‌ای بغداد، اقدامی که اعتماد آن را به صراحت خیانت به وطن خواند و رد کرد. این اثر روایتی مستند از تکاپوی یک مدیر تکنوکرات در میانه رقابت‌های منطقه‌ای، تنش‌های سیاسی و مدیریت طرح‌های علمی در دوران معاصر است.