کتاب سولاریس

کتاب «سولاریس» نوشته‌ی مارک بولد اثری جمع‌وجور اما دقیق در حوزه‌ی تحلیل فیلم و تاریخ فرهنگی است که در سال ۲۰۱۴ در مجموعه‌ی «کلاسیک‌های فیلم BFI» منتشر شد. این کتاب، برخلاف تصور اولیه‌ای که ممکن است از عنوانش شکل بگیرد، نه رمان است و نه بازگویی داستان، بلکه مطالعه‌ای انتقادی درباره‌ی فیلم «سولاریس» ساخته‌ی آندری تارکوفسکی است؛ فیلمی که خود اقتباسی آزاد از رمان علمی‌تخیلی «سولاریس» نوشته‌ی استانیسلاو لم به شمار می‌آید. بولد در حدود ۱۰۰ صفحه می‌کوشد این اثر را نه صرفا به‌عنوان یک شاهکار مولفانه، بلکه به‌مثابه پدیده‌ای ژانری، تاریخی و فلسفی در بستر سینمای جهان تحلیل کند. رویکرد اصلی کتاب، فاصله‌گرفتن از خوانش‌های تک‌بعدی رایج درباره‌ی سولاریس است. بولد نشان می‌دهد که فیلم تارکوفسکی را نمی‌توان تنها با برچسب «سینمای هنری» یا «فیلم فلسفی» فهمید، همان‌طور که فروکاستن آن به یک اثر علمی‌تخیلی صرف نیز نادقیق است. او با ترسیم تاریخچه‌ای کوتاه از ژانر علمی‌تخیلی، جایگاه سولاریس را در میان انتظارات مخاطب، قراردادهای ژانری و تحولات فرهنگی نیمه‌ی دوم قرن بیستم روشن می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه تارکوفسکی هم از این قراردادها بهره می‌گیرد و هم آگاهانه آنها را دگرگون می‌سازد. بخش مهمی از کتاب به نسبت میان رمان لم و اقتباس سینمایی می‌پردازد. بولد تأکید می‌کند که دغدغه‌ی اصلی لم-ناتوانی انسان در مواجهه با «دیگری مطلق» و محدودیت‌های شناخت بشری-در فیلم تارکوفسکی به شکلی دیگر بازتفسیر می‌شود؛ به‌گونه‌ای که تمرکز از مسئله‌ی معرفت علمی به قلمرو حافظه، عاطفه و تجربه‌ی درونی انسان منتقل می‌شود. این تغییر تمرکز، نه به‌عنوان «خیانت» به متن ادبی، بلکه به‌عنوان انتخابی زیبایی‌شناختی و فلسفی تحلیل می‌شود که امضای سینمایی تارکوفسکی را شکل می‌دهد. بولد همچنین به رابطه‌ی پرتنش خود تارکوفسکی با ژانر علمی‌تخیلی اشاره می‌کند؛ فیلمسازی که علاقه‌ای به قرارگرفتن در این طبقه‌بندی نداشت، اما یکی از ماندگارترین آثار تاریخ این ژانر را خلق کرد. کتاب با بررسی سبک بصری، ریتم تأملی، استفاده از زمان و سکوت، و جایگاه خاطره و وجدان، نشان می‌دهد که سولاریس چگونه به اثری میان‌ژانری بدل می‌شود؛ فیلمی که هم به سنت علمی‌تخیلی تعلق دارد و هم آن را از درون دگرگون می‌کند. در فصل‌های پایانی، بولد به اقتباس «سولاریس» ساخته‌ی استیون سودربرگ نیز می‌پردازد و با مقایسه‌ی آن با نسخه‌ی تارکوفسکی، نشان می‌دهد که چگونه یک روایت واحد می‌تواند در بسترهای فرهنگی متفاوت، به نتایج زیبایی‌شناختی و مفهومی کاملا متمایز برسد. در جمع‌بندی، «سولاریس» مارک بولد کتابی است مناسب برای دانشجویان سینما، علاقه‌مندان علمی‌تخیلی و خوانندگانی که می‌خواهند فراتر از ستایش یا تفسیرهای کلیشه‌ای، بفهمند چرا «سولاریس »همچنان اثری زنده و بحث‌برانگیز است. این کتاب با زبانی روشن و تحلیلی متوازن، نشان می‌دهد که چگونه یک فیلم می‌تواند هم‌زمان محصول ژانر، تاریخ و اندیشه باشد و در مرز میان علم، فلسفه و هنر به حیات خود ادامه دهد.