کتاب سخن های دیرینه

«سخن‌های دیرینه: سی گفتار درباره فردوسی و شاهنامه» مجموعه‌ای از پژوهش‌های جلال خالقی‌مطلق، شاهنامه‌شناس و مصحح برجستهٔ شاهنامه، است که علی دهباشی آنها را گرد آورده است. این سی گفتار در فاصله‌ای طولانی از فعالیت پژوهشی خالقی‌مطلق نوشته شده‌اند و به همین سبب کتاب بیش از آنکه رساله‌ای با یک استدلال خطی باشد، تصویری از چند دهه مواجههٔ یک پژوهشگر با شاهنامه است. بخشی از اهمیت آن نیز دقیقا از همین جا می‌آید: خواننده می‌تواند ببیند کسی که سال‌های بسیار صرف مقابلهٔ نسخه‌های شاهنامه و بازسازی متن آن کرده، هنگام عبور از مسئلهٔ نسخه و ضبط ابیات، خود جهان فردوسی را چگونه می‌خواند. دامنهٔ موضوعات کتاب گسترده است، اما پراکنده و تصادفی نیست. یک بخش از مقالات به فن داستان‌سرایی فردوسی می‌پردازد؛ از آغاز و پایان داستان‌ها تا عناصر دراماتیک، تکرار و شیوهٔ شکل‌دادن به کشمکش میان شخصیت‌ها. خالقی‌مطلق در این مقالات شاهنامه را مخزنی از افسانه‌های کهن نمی‌بیند که فردوسی فقط آنها را به نظم درآورده باشد. توجه او متوجه انتخاب‌های شاعر است: اینکه حادثه در کجا آغاز شود، تنش چگونه ساخته شود، شخصیت‌ها در برابر یکدیگر چه مواضعی بگیرند و روایت چگونه از گزارش واقعه فراتر برود. تحلیل او از داستان سیاوش نمونهٔ روشنی از همین رویکرد است؛ کشمکش را فقط برخورد خیر و شر نمی‌داند و تفاوت منش و جهان‌بینی سیاوش و کیکاووس را نیز در شکل‌گیری تراژدی دخیل می‌بیند. گروه دیگری از گفتارها به لایه‌های اساطیری و تاریخی شاهنامه مربوط‌اند. ضحاک، کیکاووس، کیخسرو، هوشنگ و برخی چهره‌های دیگر موضوع بررسی قرار می‌گیرند و خالقی‌مطلق می‌کوشد میان روایت شاهنامه، سنت‌های ایرانی پیش از فردوسی و گزارش‌های تاریخی نسبت برقرار کند. مقالاتی دربارهٔ ارتباط احتمالی کیکاووس با دیاکو یا کیاگسار و کیخسرو با کوروش نمونهٔ این بخش‌اند. ارزش این نوشته‌ها در جسارت مقایسه و وسعت منابع است، اما باید میان فرضیهٔ تطبیقی و نتیجهٔ قطعی تاریخی تفاوت گذاشت. پیوند دادن شخصیت‌های حماسی با فرمانروایان تاریخی از مسائل مناقشه‌برانگیز شاهنامه‌پژوهی است و همهٔ این تطبیق‌ها را نمی‌توان اجماع پژوهشگران دانست. خود شیوهٔ خالقی‌مطلق نیز بر بررسی انتقادی منابع و پرهیز از پیش‌داوری‌های ملی، دینی و ایدئولوژیک تأکید دارد. وجه سوم کتاب به متن‌شناسی نزدیک‌تر است؛ حوزه‌ای که خالقی‌مطلق بیش از هر چیز با آن شناخته می‌شود. بحث دربارهٔ منابع جنبی در تصحیح شاهنامه، اشتقاق‌های عامیانه، هویت برخی شخصیت‌ها و ضبط یا معنای پاره‌ای ابیات نشان می‌دهد که برای او تفسیر ادبی بدون اطمینان نسبی از متن معتبر همواره خطرناک است. تجربهٔ چند دهه تصحیح شاهنامه پشت این مقالات حضور دارد. یک واژه، نام یا اختلاف نسخه ممکن است مسیر فهم یک روایت را تغییر دهد؛ بنابراین متن‌شناسی در کار او مرحله‌ای فنی و جدا از تفسیر نیست، بلکه زیرساخت تفسیر است. از موضوعات مهم دیگر «سخن‌های دیرینه» مسئلهٔ ایران در شاهنامه است. خالقی‌مطلق در بحث «ایران‌گرایی در شاهنامه» می‌کوشد معنای ایران را در جهان فردوسی از ملی‌گرایی جدید جدا کند و آن را در پیوند با سنت تاریخی و فرهنگی متن بفهمد. در خوانش او، شاهنامه حافظه‌ای برای پیوند مردمانی است که طی قرن‌ها صورت‌های سیاسی متفاوتی را تجربه کرده‌اند. با این حال، ارزش مقاله درست در جایی بیشتر می‌شود که ایران‌دوستی پژوهشگر جای تحقیق را نمی‌گیرد. خالقی‌مطلق صریحا میان تعلق فرهنگی و تعصب پژوهشی فاصله می‌گذارد و تأکید می‌کند که پژوهش تاریخی نباید در خدمت اثبات پیشاپیش یک باور قرار گیرد. مزیت بزرگ «سخن‌های دیرینه» ترکیب چند نوع شاهنامه‌خوانی است: نسخه‌شناسی، تاریخ، اسطوره‌شناسی و تحلیل روایت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. همین گستردگی البته ناهمگونی‌هایی نیز ایجاد کرده است. مقالات در یک زمان و برای یک هدف واحد نوشته نشده‌اند؛ بعضی بسیار تخصصی‌اند، بعضی صورت سخنرانی دارند و بعضی بر فرضیه‌هایی استوارند که پژوهش‌های بعدی می‌توانند درباره‌شان داوری دیگری داشته باشند. پس کتاب را نباید آخرین کلمه دربارهٔ فردوسی دانست. ارزشش بیشتر در مشاهدهٔ نوعی منش پژوهشی است که برای هر ادعا به متن بازمی‌گردد و حتی در برابر مشهورترین باورهای شاهنامه‌شناسی نیز حاضر نیست پرسش را تعطیل کند. شاهنامه در این کتاب بنایی نیست که هزار سال پیش کامل شده و اکنون فقط باید آن را ستود. بیشتر شبیه متنی است که هر بار با خواندن دقیق یک بیت، مقایسهٔ یک نسخه یا بازاندیشی در سرگذشت یکی از پهلوانان، گوشه‌ای از آن دوباره روشن می‌شود. «سخن‌های دیرینه» حاصل سال‌هایی است که خالقی‌مطلق چراغ را بر همین گوشه‌ها گرفته است؛ گاهی پاسخ یافته و گاهی، ارزشمندتر از پاسخ، پرسشی دقیق‌تر باقی گذاشته است