کتاب ریاضیات و مونالیزا

«ریاضیات و مونالیزا: هنر و علم لئوناردو داوینچی» نوشته بولنت آتالی کتابی درباره نقطه‌ای است که مرز میان هنر و علم چندان روشن نیست. آتالی، که خود هم فیزیک‌دان است و هم نقاش، لئوناردو داوینچی را نمونه تاریخی کم‌نظیری می‌داند از انسانی که نقاشی، هندسه، تشریح، مهندسی و مطالعه طبیعت را فعالیت‌هایی جدا از یکدیگر نمی‌دید. کتاب نخستین بار در سال ۲۰۰۴ از سوی انتشارات اسمیتسونین منتشر شد و پرسش اصلی‌اش این است: آیا می‌توان در آثار لئوناردو، از «مونالیزا» و «شام آخر» تا دفترهای علمی او، زبان مشترکی یافت که هنر و ریاضیات را به یکدیگر متصل کند؟ آتالی بحث را به زندگی لئوناردو محدود نمی‌کند. کتاب از سیزده فصل تشکیل شده و از زندگی او و تلاقی هنر و علم آغاز می‌شود، سپس به عدد، تناسب، ماهیت علم و هنر، ساختارهای طبیعت، ادراک بصری و دست‌نوشته‌های علمی لئوناردو می‌رسد و در فصل‌های پایانی دامنه بحث را تا تاریخ فیزیک و شکاف فرهنگی میان علوم و علوم انسانی گسترش می‌دهد. به همین دلیل «ریاضیات و مونالیزا» بیش از آنکه زندگینامه‌ای درباره لئوناردو باشد، جستاری گسترده درباره نسبت ریاضیات، طبیعت و زیبایی است که لئوناردو محور اتصال بخش‌های مختلف آن شده است. مفهوم کلیدی کتاب «تناسب» است. آتالی به دنباله فیبوناچی، نسبت طلایی، تقارن، اشکال هندسی و پرسپکتیو می‌پردازد و نمونه‌های آنها را در معماری، طبیعت و نقاشی بررسی می‌کند. لئوناردو برای چنین بحثی انتخابی طبیعی است. او با لوکا پاچولی، ریاضی‌دان رنسانس و نویسنده «نسبت الهی»، همکاری داشت و تصاویر چندوجهی‌های این کتاب را طراحی کرد. آتالی از همین پیوند تاریخی استفاده می‌کند تا نشان دهد هندسه برای لئوناردو وسیله‌ای بیرونی برای تزئین نقاشی نبود؛ بخشی از شیوه او برای فهم جهان بود. نگاه به نسبت اجزای بدن، پرسپکتیو، نور و ساختار فضا در آثار لئوناردو از همان کنجکاوی‌ای نیرو می‌گرفت که او را به کالبدشکافی بدن یا مطالعه جریان آب می‌کشاند. «مونالیزا» در این میان بیشتر از آنکه موضوع تمام کتاب باشد، نمادی برای تز آتالی است. او ترکیب‌بندی، نسبت‌ها و ساختار هندسی این نقاشی و دیگر آثار لئوناردو را بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد زیبایی بصری می‌تواند با نظم ریاضی پیوند داشته باشد. اما عنوان کتاب ممکن است انتظار نادرستی ایجاد کند: خواننده قرار نیست با کتابی درباره «راز ریاضی مونالیزا» مواجه شود. دامنه اثر بسیار گسترده‌تر است و آتالی از مصر و یونان باستان تا هنر رنسانس و حتی فیزیک جدید حرکت می‌کند. انجمن ریاضی آمریکا نیز کتاب را بیش از هر چیز تلاشی برای توضیح علم از مسیر هنر و هنر از مسیر علم دانسته است. همین گستردگی، هم جذابیت کتاب است و هم مشکل آن. آتالی در توضیح مفاهیمی مانند نسبت، تقارن و پرسپکتیو برای خواننده غیرمتخصص توانمند است و تصاویر متعدد کمک می‌کنند رابطه میان هندسه و اثر هنری ملموس شود. با این حال، برخی نتیجه‌گیری‌های او درباره حضور نسبت طلایی بیش از اندازه مطمئن‌اند. آلن شاپیرو، مورخ علم و فیزیک‌دان، در نقدی در «فیزیکس تودی» یادآوری کرده است که انتخاب نقاط و خطوط برای یافتن نسبت طلایی در آثار هنری گاهی می‌تواند دل‌بخواهی شود و آتالی نقش این نسبت را بیش از حد پررنگ می‌کند. او همچنین برخی روایت‌های تاریخی کتاب درباره علم را نادقیق می‌داند و معتقد است نقش لئوناردو به‌عنوان دانشمند و مهندس گاهی بزرگ‌تر از شواهد تاریخی ترسیم شده است. این احتیاط درباره یکی از ادعاهای جسورانه‌تر آتالی نیز لازم است. او لئوناردو را تا آستانه «نخستین دانشمند مدرن» پیش می‌برد و حتی گمان می‌کند اگر یادداشت‌های علمی او در زمان خودش منتشر شده بودند، پیشرفت علم ممکن بود سریع‌تر رخ دهد. این تصویری جذاب است، اما نمی‌توان آن را اجماع تاریخ علم دانست. دفترهای لئوناردو مجموعه‌ای شگفت‌انگیز از مشاهده، طراحی، آزمون و تخیل مهندسی‌اند، ولی علم جدید محصول شبکه پیچیده‌تری از نهادها، روش‌ها و متفکران بود. نقد «پابلیشرز ویکلی» نیز ضمن ستایش خوانایی کتاب، به همین گرایش آتالی به یافتن هماهنگی فراگیر میان طبیعت، ریاضیات و هنر اشاره کرده است. با وجود این افراط‌ها، ارزش «ریاضیات و مونالیزا» در پرسشی است که به‌درستی زنده نگه می‌دارد. تقسیم امروزین دانش به هنر، فیزیک، زیست‌شناسی، مهندسی و ریاضیات برای لئوناردو چندان معنا نداشت. یک چشم می‌توانست هم موضوع نقاشی باشد، هم مسئله‌ای در تشریح بدن و هم دستگاهی برای مطالعه نور و ادراک. آتالی از خلال همین نگاه یادآوری می‌کند که تخصصی شدن دانش، هرچند ضروری بوده، گاهی ارتباط میان شیوه‌های مختلف دیدن را پنهان کرده است. شاید راز لئوناردو در عددی خاص یا نسبتی پنهان در چهره مونالیزا نباشد. جذابیت او در عادتی ساده‌تر و دشوارتر است: چیز