کتاب فی حاله الطفولیه

رساله «فی حاله‌ی الطفولیه‌ی» از برجسته‌ترین آثار نمادین و تمثیلی شهاب‌الدین یحیی سهروردی است که با روایتی داستانی، مراحل آغازین سلوک معنوی و آداب ورود به طریقت را تبیین می‌کند. سهروردی در این اثر، خود را در جایگاه کودکی سالک و نوگام قرار می‌دهد که در پی خردورزی و آموختن راهی بیابان می‌شود و به محضر شیخی راه‌دان می‌رسد. ساختار متن بر سه تمثیل تکیه دارد: نخست داستان سمندر، دوم سرگذشت کرم شب‌تاب، و سوم گفت‌وگوی عبرت‌آموز ملک‌الموت با فردی ثروتمند که مرگ او فرارسیده در حالی که هنوز در بند آرزوهای دنیوی است. هر یک از این تمثیل‌ها، تصویری از حالات نفس انسانی، گذرا بودن تمایلات مادی و لزوم مقاومت روح در برابر آزمون‌های دشوار به نمایش می‌گذارند.
محور این رساله بر مسأله خطیر رازداری و کتمان حقیقت از نااهلان استوار است. سالک پس از فراگیری اصول نخستین حکمت، با بازگو کردن آموزه‌های سرّی در برابر افراد غیرقابل‌اعتماد، خشم استاد را برمی‌انگیزد و از حضور او محروم می‌شود. این محرومیت و رنج فراق، زمینه‌ساز بیداری و پشیمانی شاگرد می‌گردد؛ او سرانجام با راهنمایی پیری در خانقاه، بار دیگر اجازه ورود به محضر استاد را یافته و از خطای خویش پوزش می‌خواهد. پیام کانونی اثر در همین نقطه آشکار می‌شود: «هر سخن به هر جای گفتن خطاست و هر سخن از هر کس پرسیدن هم خطاست». سهروردی سپس به تبیین شوق درونی به عنوان خاستگاه آغاز سلوک می‌پردازد و راهنما را به طبیبی تشبیه می‌کند که امراض روحی و حجاب‌های باطنی سالک را با درایتی حکیمانه مداوا می‌سازد.
در بخش‌های دیگر اثر، گفت‌وگوی سالک با استاد به پرسش‌هایی درباره حقیقت جهان، مسائل اخلاقی و آیین‌های صوفیان، به‌ویژه مفهوم سماع و دست‌افشانی اختصاص می‌یابد؛ مناسکی که در نگاه سهروردی، ابزاری برای رهایی موقت جان از قید ماده و حرکت به سوی عوالم برتر است. ویژگی‌ متمایز این رساله در مقایسه با سایر نوشته‌های سهروردی، پیراستگی آن از نقل‌قول‌های پرتعداد، روایات و اشعار عربی است، به‌طوری‌که متن تنها به ذکر یک آیه قرآن اکتفا می‌کند و تمام بار انتقال پیام را بر دوش تمثیل و زبان رمزآمیز می‌گذارد. «فی حاله‌ی الطفولیه‌ی» رساله ای کاربردی برای جست‌وجوگران حقیقت است که چگونگی گذر از جهل اولیه به بلوغ معنوی را با تکیه بر تهذیب نفس، خاموشی و پذیرش هدایت نشان می‌دهد.