کتاب درآمدی به نمایشنامه شناسی

یک نمایشنامه پیش از اجرا چیزی میان ادبیات و صحنه است. روی کاغذ هنوز بازیگری راه نرفته، نوری روشن نشده و تماشاگر واکنشی نشان نداده است، اما متن از همان ابتدا برای رخ دادن در برابر چشم و گوش دیگران نوشته شده. «درآمدی به نمایشنامه‌شناسی» نوشتهٔ فرهاد ناظرزاده کرمانی از همین ویژگی دوگانه آغاز می‌کند و می‌کوشد نشان دهد نمایشنامه را نمی‌توان درست مانند داستان یا رمان خواند. جمله، شخصیت، زمان، فضا و کنش در متن نمایشی همیشه نسبتی با اجرا دارند. کتاب نخست در اوایل دههٔ ۱۳۸۰ از سوی نشر سمت منتشر شد و بعدها چهار بخش اصلی آن در یک مجلد گرد آمد. ناظرزاده کرمانی طرح کتاب را در چهار بخش سامان داده است: «پیش‌زمینه‌ها»، «ساختمایه‌ها»، «سبک‌ها» و «گونه‌ها». این ترتیب از تعریف و زمینه آغاز می‌شود، سپس به اجزای سازندهٔ نمایشنامه می‌رسد و بعد سراغ شیوه‌های تاریخی و گونه‌های مختلف نمایش می‌رود. خود نویسنده این مجموعه را برای آموزش دانشگاهی تئاتر طراحی کرده بود و بعدها دوره‌های تکمیلی‌تری نیز برای مقاطع بالاتر در نظر گرفت. همین پیشینه نشان می‌دهد با کتابی صرفا برای آموزش نمایشنامه‌نویسی روبه‌رو نیستیم؛ هدف اصلی شناخت دستگاه نمایشنامه و فراهم کردن زبان تحلیلی برای خواندن و بررسی آن است. بخش مربوط به «ساختمایه‌ها» از نظر آموزشی مرکز کتاب است. نمایشنامه از چه عناصری ساخته می‌شود و این عناصر چگونه با یکدیگر کار می‌کنند؟ شخصیت، کشمکش، کنش، گفت‌وگو، فضا، زمان و ساختمان رویدادها در متن نمایشی مستقل از هم نیستند. شخصیت با آنچه انجام می‌دهد شناخته می‌شود و گفت‌وگو نیز فقط وسیلهٔ انتقال اطلاعات نیست؛ می‌تواند رابطهٔ قدرت را تغییر دهد، کنش را جلو ببرد یا چیزی را پنهان کند. اهمیت چنین نگاهی در این است که خواننده را از خلاصه کردن قصهٔ نمایشنامه دور می‌کند. دانستن اینکه «هملت» یا «اتوبوسی به نام هوس» دربارهٔ چه هستند هنوز به معنای شناخت ساختمان نمایشی آنها نیست. نوشته‌های دانشگاهی بعدی نیز از کتاب ناظرزاده در بحث‌هایی مانند شخصیت، ساخت نمایش و تحلیل متن استفاده کرده‌اند. دو بخش دیگر، سبک‌ها و گونه‌ها، دامنهٔ بحث را گسترده‌تر می‌کنند. ناظرزاده سال‌ها پیش از انتشار این کتاب به‌طور مستقل دربارهٔ نمادگرایی، گزاره‌گرایی، تئاتر تجربی و گونه‌های نمایشی پژوهش کرده بود و «درآمدی به نمایشنامه‌شناسی» بخشی از این تجربه را در یک دستگاه آموزشی کنار هم می‌گذارد. او همچنین به شکل‌های نمایش ایرانی توجه دارد و برای دسته‌بندی «ریختارهای تماشاگانی تئاتری» ایران پیشنهادهایی ارائه کرده است؛ از گونه‌های بومی تا شکل‌هایی که با ورود تئاتر غربی پدید آمده‌اند یا از آمیزش سنت‌های ایرانی و فرنگی ساخته شده‌اند. این توجه باعث می‌شود کتاب تنها در تاریخ تئاتر اروپا محصور نماند. یکی از ویژگی‌های آشکار ناظرزاده کرمانی زبان اصطلاحی اوست. او برای بسیاری از مفاهیم تئاتری برابرهای فارسی می‌سازد و گاه به‌جای واژگان رایج از ترکیب‌هایی مانند «ریختار» یا اصطلاحات ساختهٔ خود استفاده می‌کند. خود نویسنده نیز آگاه بوده که برخی از این برابرها برای خواننده ناآشنا هستند و دربارهٔ ضرورت این واژه‌سازی توضیح داده است. این کوشش از یک سو ارزشمند است، چون می‌خواهد زبان نقد و پژوهش نمایشی در فارسی توانمندتر شود؛ از سوی دیگر، گاهی خواندن کتاب را سنگین می‌کند. بعضی اصطلاحات نیز در زبان دانشگاهی امروز جا نیفتاده‌اند و دانشجو ناچار است هم‌زمان مفهوم تئاتری و واژهٔ پیشنهادی نویسنده را یاد بگیرد. کتاب از نظر تاریخی نیز باید در زمان انتشارش دیده شود. «درآمدی به نمایشنامه‌شناسی» هنوز برای شناخت بسیاری از مبانی نمایشنامه و اصطلاحات کلاسیک منبعی مفید است، اما مطالعات تئاتر در دو دههٔ اخیر بیشتر به اجرا، بدن، مطالعات بینارشته‌ای، تئاتر پسادراماتیک و نظریه‌های تازهٔ اجرا پرداخته‌اند. بنابراین برای آشنایی با پژوهش امروز، این اثر بهتر است در کنار منابع تازه‌تر خوانده شود. مزیت آن در جامعیت، سابقهٔ آموزشی نویسنده و کوشش برای ساختن یک چارچوب فارسی برای مطالعهٔ نمایشنامه است؛ محدودیتش نیز در حجم بالا، زبان گاه دشوار و وابستگی بخشی از دسته‌بندی‌ها به دستگاه نظری زمان تألیف آن. «درآمدی به نمایشنامه‌شناسی» یادآوری می‌کند که نمایشنامه روی صفحه تمام نمی‌شود. جمله‌ای که هنگام خواندن ساده به نظر می‌رسد، ممکن است زیر نور صحنه، با سکوت یک بازیگر یا مکثی کوتاه معنای دیگری پیدا کند. متن نمایشی همیشه اندکی ناتمام است؛ بخشی از معنایش را نگه می‌دارد تا روزی کسی آن را بر صحنه زندگی کند.