کتاب باختین

میخائیل باختین در سال‌های زندگی‌اش تقریبا هیچ‌کس را با خود همراه نکرد. این متفکر روس تا مدت‌ها در حاشیه‌ی گفت‌وگوهای رسمی فلسفه و نقد ادبی زیست و تنها سال‌ها پس از مرگش بود که مفاهیمش به یکی از منابع اصلی نظریه‌ی پساساختارگرا و نقد نو-تاریخ‌گرایانه بدل شد. اما وقتی پای نظریه‌ی هنرهای تصویری به میان می‌آید، نام او کمتر در کنار هایدگر، دریدا یا آدورنو شنیده می‌شود، چون خود باختین عمدتا با ادبیات سروکار داشت، بیشتر با داستایفسکی و رابله تا با نقاشی یا مجسمه. دبورا جی. هینز، در کتاب «باختین: در قابی دیگر» می‌کوشد نشان دهد دستگاه مفهومی باختین، هرچند برای خواندن رمان ساخته شده، برای فهم تصویر هم ابزاری کارآمد است. هینز خود پیش‌تر هم در اثری مستقل، پیوند باختین با هنرهای تجسمی را کاویده بود؛ در این کتاب بیشتر به نوشته‌های متأخر او رجوع می‌کند. مفاهیمی چون پاسخگویی، بیرون‌ایستایی، ناتمام‌ماندگی، دیالوگ، چندصدایی، کثرت‌زبانی، کرونوتوپ و کارناوالی، که در واژه‌نامه‌ی پایان کتاب هم شرح داده شده‌اند، دستمایه‌ی خواندن آثاری از شمایل‌های مذهبی گرفته تا نقاشی پسا-امپرسیونیستی و مدرنیسم روسی می‌شوند. دغدغه‌ی اصلی کتاب رابطه‌ی هنر با زندگی، جایگاه هنرمند به‌عنوان آفریننده، سهم مخاطب در دریافت اثر، و پیوند هر اثر با بافت و متن‌های دیگر است. در کنار این واژگان تازه، هینز رویکردی عملی هم برای بررسی تاریخی هنر معاصر پیشنهاد می‌کند: نگاهی به این‌که چگونه ژانرهای شناخته‌شده در هنر مدرن فرومی‌پاشند و روایت، به شکلی دیگر، دوباره سر برمی‌آورد. البته هینز در این کتاب، کمتر مستقیم به متن‌های اصلی باختین ارجاع می‌دهد و برای خواننده‌ی تازه‌کار، مروری کلی از پیکره‌ی آثار او به دست نمی‌دهد. نویسنده می‌کوشد باختین را از جایگاه صرف نظریه‌پرداز رمان فراتر ببرد و او را در مقام فیلسوفی برای زیبایی‌شناسی بازخوانی کند. برای کسی که پیش‌تر با اصطلاحات باختینی در حوزه‌ی ادبیات آشنا شده، دیدن همان مفاهیم در تحلیل شمایل‌نگاری یا نقاشی مدرن تجربه‌ای است که زاویه‌ی نگاه را تغییر می‌دهد. مطالعه این اثر را به تمام دانشجویان و پژوهشگران تاریخ هنر، خوانندگان نظریه‌ی ادبی که کنجکاوند ببینند مفاهیمی مثل چندصدایی یا کارناوالی چطور از صفحه‌ی رمان به بوم نقاشی راه پیدا می‌کنند، و هرکس که به نسبت میان فلسفه‌ی قاره‌ای و نقد هنری علاقه‌مند است، توصیه می‌کنیم.