کتاب زمینه روان شناسی اجتماعی

«روان‌شناسی اجتماعی» اثر لئونارد برکوویتز را بهتر است در نسبت با جایگاه نویسنده‌اش در روان‌شناسی اجتماعی تجربی خواند. برکوویتز در دهه‌هایی فعالیت می‌کرد که این رشته بیش از گذشته می‌کوشید رفتار اجتماعی را از سطح تأملات کلی دربارهٔ «جامعه» به آزمایشگاه، مشاهدهٔ کنترل‌شده و فرضیه‌های آزمون‌پذیر ببرد. پژوهش‌های او دربارهٔ پرخاشگری، تأثیر موقعیت بر رفتار خشونت‌آمیز، رفتار یاری‌گرانه و نوع‌دوستی بخشی از همین حرکت بود. کتاب «روان‌شناسی اجتماعی» که در ۱۹۷۲ منتشر شد، صورت فشرده و آموزشی چنین نگاهی است: تلاشی برای نشان‌دادن اینکه حضور دیگران، قواعد اجتماعی، انتظارات و موقعیت می‌توانند رفتار فرد را به شیوه‌هایی تغییر دهند که با توضیح صرفا شخصیت‌محور قابل فهم نیستند. این نکته برای فهم خود رشته تعیین‌کننده است. روان‌شناسی اجتماعی در مرزی دشوار میان فرد و جامعه حرکت می‌کند. اگر رفتار را فقط به ویژگی‌های درونی شخص نسبت دهیم، قدرت موقعیت را دست‌کم گرفته‌ایم؛ اگر فرد را کاملا محصول ساختارهای اجتماعی بدانیم، سازوکارهای روان‌شناختی را از تحلیل حذف کرده‌ایم. برکوویتز به سنتی تعلق دارد که می‌کوشد این فاصله را با پژوهش تجربی پر کند. پرسش اصلی دیگر این نیست که «انسان اجتماعی چگونه موجودی است؟»، بلکه شکل دقیق‌تری پیدا می‌کند: در چه شرایطی حضور یا رفتار دیگران احتمال یک واکنش معین را افزایش می‌دهد؟ چه زمانی هنجار به عمل تبدیل می‌شود؟ چرا فرد در یک موقعیت کمک می‌کند و در موقعیتی مشابه بی‌تفاوت می‌ماند؟ اهمیت نگاه برکوویتز زمانی روشن‌تر می‌شود که به تحقیقات خود او دربارهٔ پرخاشگری نگاه کنیم. او از پژوهشگرانی بود که با توضیح‌های ساده دربارهٔ خشونت رضایت نداشت. پرخاشگری برای او حاصل یک علت منفرد نبود؛ محرک‌های محیطی، حالت عاطفی، تداعی‌های ذهنی و وضعیت اجتماعی می‌توانستند در کنار یکدیگر احتمال رفتار پرخاشگرانه را تغییر دهند. همین حساسیت به «شرایط» در پژوهش‌های او دربارهٔ یاری‌رساندن نیز دیده می‌شود. داشتن یک هنجار اخلاقی الزاما به این معنا نیست که فرد همیشه مطابق آن رفتار خواهد کرد. فشار موقعیت، احساسات، هزینهٔ کمک، حضور دیگران و تعبیر شخص از واقعه میان باور و عمل قرار می‌گیرند. در چنین تصویری، رفتار اجتماعی کمتر از آنچه تصور می‌کنیم مستقیم و قابل پیش‌بینی است. «روان‌شناسی اجتماعی» کتابی بسیار فشرده است و همین فشردگی بخشی از هویت آن را می‌سازد. برکوویتز قرار نیست دانشنامه‌ای مفصل از تمام حوزه‌های رشته ارائه کند. هدف، آشناکردن خواننده با شیوه‌ای از پرسیدن است: اینکه هنگام توضیح رفتار انسان، از نسبت فرد با محیط اجتماعی غفلت نکنیم و ادعاهای روان‌شناختی را تا جای ممکن در برابر شواهد قرار دهیم. چنین رویکردی فاصلهٔ کتاب را با روان‌شناسی عامه‌پسند نیز مشخص می‌کند. رفتار اجتماعی در اینجا با چند تیپ شخصیتی یا مجموعه‌ای از توصیه‌های ساده توضیح داده نمی‌شود؛ مسئله، یافتن سازوکارهایی است که تحت شرایط معین احتمال واکنش‌های مختلف را تغییر می‌دهند. البته کتاب امروز محدودیتی روشن دارد: بیش از نیم قرن از انتشار آن گذشته است. روان‌شناسی اجتماعی پس از ۱۹۷۲ در زمینه‌هایی مانند شناخت اجتماعی، هویت، کلیشه و تبعیض، روابط بین‌گروهی، تفاوت‌های فرهنگی و روش‌شناسی پژوهش دگرگون شده است. بحران تکرارپذیری نیز بسیاری از یافته‌های کلاسیک روان‌شناسی را وادار به بازآزمایی کرده و معیارهای طراحی آزمایش و استنباط آماری سخت‌تر شده‌اند. بنابراین «روان‌شناسی اجتماعی» برکوویتز را نمی‌توان به‌جای یک کتاب درسی معاصر نشاند. ارزش امروزی آن بیشتر در مشاهدهٔ مرحله‌ای از شکل‌گیری رشته و دیدن منطق تجربی نسلی از روان‌شناسان است که می‌خواستند رفتار اجتماعی را به مسئله‌ای قابل آزمون تبدیل کنند. این جایگاه تاریخی به معنای کهنه‌شدن همهٔ پرسش‌های کتاب نیست. مسئله‌ای که برکوویتز با آن درگیر بود همچنان باقی است: ما تا چه اندازه رفتاری را که حاصل موقعیت است به «ذات» افراد نسبت می‌دهیم؟ بسیاری از داوری‌های روزمره از همین فراموشی آغاز می‌شوند. کسی را خشن، خودخواه، مطیع یا نوع‌دوست می‌نامیم و تصور می‌کنیم توضیح داده‌ایم چرا چنین کرده است. روان‌شناسی اجتماعی درست در همین لحظه مزاحم اطمینان ما می‌شود و می‌پرسد: اگر موقعیت عوض می‌شد، آیا همان انسان باز هم همان کار را می‌کرد؟