کتاب طنزآوران جهان نمایش 25

جلد بیست‌وپنجم «طنزآوران جهان نمایش» با ترجمهٔ داریوش مودبیان دو کمدی سیاسی از دو نمایشنامه‌نویس برجستهٔ چک را کنار هم قرار می‌دهد: «جنگ در طبقه سوم» نوشتهٔ پاول کوهوت و «گاردن پارتی» نوشتهٔ واتسلاف هاول. بنابراین، برخلاف بعضی ثبت‌های کتاب‌شناختی که فقط نام هاول را برای این جلد آورده‌اند، «جنگ در طبقه سوم» اثر پاول کوهوت است. وجه مشترک دو نمایش نیز روشن است: هر دو می‌پرسند دستگاه قدرت چگونه بدون آنکه همیشه به خشونت آشکار متوسل شود، فرد را وارد منطق خود می‌کند؛ یکی از راه تهدید و دیگری از راه زبان، سازگاری و پیشرفت اداری. کوهوت «جنگ در طبقه سوم» را در سال ۱۹۷۰، دو سال پس از ورود نیروهای پیمان ورشو به چکسلواکی، نوشت. موقعیت نمایش ابتدا چنان نامعقول است که به شوخی شباهت دارد. زندگی عادی زوجی در آپارتمانشان با ورود افرادی ناشناس به هم می‌ریزد و صاحبخانه درمی‌یابد قرار است خانه‌اش به میدان یک «جنگ خصوصی» تبدیل شود. مقام‌ها، مأموران و نظامیان یکی پس از دیگری ظاهر می‌شوند و با زبان کاملا رسمی دربارهٔ وضعیتی حرف می‌زنند که برای شهروند عادی آشکارا دیوانه‌وار است. هرچه شخصیت اصلی به عقل سلیم متوسل می‌شود، ماشین قدرت پاسخ آماده‌تری برای او دارد. طنز کوهوت از همین تضاد میان نامعقول‌بودن اتفاق و نظم ظاهری اجرای آن ساخته می‌شود. قدرت لازم نیست ثابت کند تصمیمش معقول است؛ کافی است مجموعه‌ای از مقررات، مقام‌ها و واژگان رسمی ایجاد کند که فرد را وادارند موقعیت تحمیل‌شده را به‌عنوان واقعیت بپذیرد. خانه، که باید خصوصی‌ترین فضای انسان باشد، دیگر حریم امنی نیست. آنچه ابتدا مزاحمتی اداری به نظر می‌رسد، آرام‌آرام نشان می‌دهد قدرت می‌تواند مرز خصوصی و عمومی را هر زمان که بخواهد جابه‌جا کند. «گاردن پارتی» هاول، نخستین نمایشنامهٔ بلند او که در ۱۹۶۳ روی صحنه رفت، از مسیر ظریف‌تری به همین مسئله می‌رسد. هوگو پلودک، جوانی که خانواده‌اش نگران آیندهٔ او هستند، برای پیدا کردن موقعیتی مناسب راهی مهمانی اداره‌ای دولتی می‌شود. او خیلی زود کشف می‌کند که موفقیت در این جهان به داشتن اندیشه‌ای مشخص نیاز ندارد؛ مهم‌تر آن است که بتوان زبان دستگاه را آموخت. عبارت‌های اداری، شعارها و جمله‌های کلیشه‌ای مانند مهره‌های شطرنج عمل می‌کنند و هوگو استعداد عجیبی در استفاده از آن‌ها نشان می‌دهد. اینجا زبان دیگر وسیلهٔ بیان فکر نیست؛ جای فکر را می‌گیرد. شخصیت‌ها چنان در عبارت‌های رسمی حل شده‌اند که تشخیص اینکه واقعا چه می‌اندیشند دشوار می‌شود. هوگو نیز هرچه در نظام اداری موفق‌تر می‌شود، بیشتر شکل همان زبانی را به خود می‌گیرد که برای پیشرفت آموخته است. هاول از بوروکراسی صرفا به دلیل ناکارآمدی‌اش انتقاد نمی‌کند؛ مسئلهٔ عمیق‌تر این است که انسان می‌تواند برای سازگارشدن با یک نظام، کم‌کم توان سخن‌گفتن با صدای خودش را از دست بدهد. قرارگرفتن این دو نمایشنامه در یک جلد، دو صورت متفاوت فرمانبرداری را آشکار می‌کند. کوهوت فردی را نشان می‌دهد که قدرت به خانه‌اش هجوم می‌آورد؛ هاول کسی را که خودش قدم‌به‌قدم وارد سازوکار قدرت می‌شود و قواعدش را می‌آموزد. اولی بیشتر بر اجبار تکیه دارد و دومی بر سازگاری. قوت هر دو در این است که سیاست را از سطح شعار پایین می‌آورند و آن را به تجربه‌ای روزمره، خنده‌دار و درعین‌حال نگران‌کننده تبدیل می‌کنند. شاید خطرناک‌ترین شکل قدرت نیز همان باشد که دیگر لازم نیست کسی ما را وادار به اطاعت کند؛ کافی است زبانش را آن‌قدر خوب یاد گرفته باشیم که خودمان بدانیم در هر موقعیت چه باید بگوییم.