کتاب حلقه حمایت شاهزاده خانم سلطانه

«حلقه حمایت شاهزاده خانم سلطانه» نوشته‌ی جین ساسون، سومین کتاب از مجموعه‌ای است که ساسون آن را بر پایه‌ی روایت‌های زنی با نام مستعار «سلطانه»، یکی از اعضای خاندان سلطنتی عربستان سعودی، نوشته است. این اثر ادامه‌ی «پرنسس» و «دختران پرنسس سلطانه» است و در مرز میان خاطره‌نگاری، زندگی‌نامه‌ی روایی و گزارش اجتماعی قرار می‌گیرد. سابقه‌ی انتشار کتاب کمی پیچیده است: نسخه‌ای از همین اثر در سال ۱۹۹۹ با عنوان «سلطنت صحرا» از سوی دابل‌دی منتشر شد و چاپ‌های بعدی با عنوان «حلقه حمایت شاهزاده خانم سلطانه» عرضه شدند. در دو کتاب نخست، ساسون بیشتر بر زندگی خود سلطانه و سپس دختران او متمرکز بود؛ این بار زاویه‌ی دید گسترده‌تر می‌شود. «حلقه» در عنوان کتاب به مجموعه‌ی زنانی اشاره دارد که در اطراف سلطانه قرار می‌گیرند: بستگان، دوستان، خدمتکاران و زنانی از طبقات اجتماعی متفاوت که هرکدام به شکلی با ساختار قدرت مردانه روبه‌رو هستند. ساسون نیز در توضیح خود درباره‌ی کتاب گفته است که اثر از مجموعه‌ای از داستان‌های زنان خانواده‌ی سلطانه و زنان دیگری شکل گرفته که او با آنان آشنا شده است، زنانی که برای دستیابی به برابری در زندگی خصوصی یا حرفه‌ای مبارزه می‌کنند. کتاب از همان ابتدا تضادی را دنبال می‌کند که هسته‌ی کل مجموعه است: سلطانه ثروت، خدمه، سفر و امتیاز طبقاتی فراوان دارد، اما این امتیازات لزوما به معنای اختیار کامل بر زندگی نیستند. یکی از روایت‌های محوری درباره‌ی ازدواج اجباری خواهرزاده‌ی او با مردی بسیار مسن‌تر است. در بخش‌های دیگر، سلطانه با روایت‌هایی از خشونت جنسی و استثمار زنان روبه‌رو می‌شود و همین تجربه‌ها خشم او را نسبت به موقعیت زنان تشدید می‌کند. نسخه‌ی دابل‌دی همچنین بخشی از بحران شخصی سلطانه و مشکل او با مصرف الکل را وارد روایت می‌کند و به همین دلیل، شخصیت اصلی صرفا در مقام شاهد رنج دیگران باقی نمی‌ماند؛ آسیب‌پذیری و تناقض‌های خودش نیز وارد داستان می‌شوند. جذاب‌ترین جنبه‌ی کتاب شاید همین ناسازگاری میان «قدرت» و «اختیار» باشد. سلطانه از نظر اقتصادی متعلق به بالاترین طبقه‌ی جامعه است، اما کتاب بارها نشان می‌دهد که ثروت نمی‌تواند همه‌ی شکل‌های محدودیت جنسیتی را خنثی کند. البته تجربه‌ی یک شاهزاده را نمی‌توان بی‌واسطه نماینده‌ی تجربه‌ی تمام زنان سعودی دانست. خود گزارش‌های مستقل حقوق بشری نیز تأکید کرده‌اند که تجربه‌ی زنان از نظام سرپرستی مردانه با توجه به طبقه‌ی اجتماعی، محل زندگی، تحصیلات و وضعیت خانوادگی متفاوت بوده است. با این حال، وجود ساختارهای تبعیض‌آمیز حقوقی و اجتماعی صرفا ادعای کتاب ساسون نیست. تحقیقات مفصل دیده‌بان حقوق بشر در سال‌های بعد محدودیت‌های ناشی از نظام سرپرستی مردانه را با مصاحبه با بیش از صد زن سعودی مستند کرد. در خواندن «حلقه حمایت شاهزاده خانم سلطانه» یک احتیاط مهم لازم است. ساسون این مجموعه را به‌عنوان روایتی واقعی عرضه کرده، اما هویت «سلطانه» برای حفاظت از او مخفی مانده است؛ بنابراین من نمی‌توانم هویت این زن یا تمام جزئیات روایی کتاب را به‌طور مستقل تأیید کنم. افزون بر این، صدای زنی سعودی از مسیر نویسنده‌ای آمریکایی به خواننده منتقل می‌شود. این واسطه‌گری بی‌اهمیت نیست. پژوهشی دانشگاهی درباره‌ی سه‌گانه‌ی ساسون نیز استدلال کرده است که این آثار در کنار طرح مسئله‌ی تبعیض علیه زنان، گاه تصویری کلی‌ساز و آمیخته به کلیشه از فرهنگ عربی و اسلامی عرضه می‌کنند. چنین نقدی اصل وجود تبعیض را نفی نمی‌کند، بلکه هشدار می‌دهد که تجربه‌های روایت‌شده را نباید به کل زنان عرب یا مسلمان تعمیم داد. از سوی دیگر، این کتاب سندی درباره‌ی عربستان امروز نیست. بخش عمده‌ی رویدادهای آن به جامعه‌ی سعودی دهه‌های گذشته مربوط است و از زمان انتشار کتاب برخی قوانین و رویه‌ها تغییر کرده‌اند. با این همه، بر اساس گزارش‌های جدید دیده‌بان حقوق بشر، تبعیض حقوقی علیه زنان به‌طور کامل از میان نرفته و قانون احوال شخصیه‌ی عربستان همچنان برخی عناصر سرپرستی مردانه را حفظ کرده است. به همین دلیل بهتر است «حلقه حمایت شاهزاده خانم سلطانه» را هم‌زمان به‌عنوان شهادتی روایی از یک دوره و متنی نیازمند نگاه انتقادی خواند، نه تصویری ثابت و تغییرناپذیر از یک کشور. تصویر ماندگار کتاب نه کاخ‌هاست و نه جواهرات و سفرهای پرهزینه؛ زنی است که پشت دیوارهای بلند امتیاز ایستاده و درمی‌یابد بعضی قفس‌ها آن‌قدر مجلل‌اند که می‌توان برای مدتی میله‌هایشان را ندید. «حلقه حمایت شاهزاده خانم سلطانه» درست در همان لحظه معنا پیدا می‌کند که زر و قدرت کنار می‌روند و پرسش ساده‌تری باقی می‌ماند: اگر انسان نتواند درباره‌ی زندگی خودش تصمیم بگیرد، چه مقدار از آنچه دارد واقعا متعلق به اوست؟