کتاب استعمارگری/پسا استعماری

کتاب «استعمارگری/پسا استعماری» نوشته آنیا لومبا، در حوزه مطالعات پسااستعماری است و با رویکردی میان‌رشته‌ای، از ادبیات و تاریخ گرفته تا مطالعات جنسیت و نژاد به سراغ یکی از مفاهیم جهان مدرن می‌رود: میراث استعمار و تلاش برای فراروی از آن. کتاب با مرور مفاهیم بنیادین آغاز می‌شود؛ لومبا تفاوت میان استعمارگری به معنای تسلط فیزیکی بر سرزمین‌ها و مردم، امپریالیسم به عنوان ایدئولوژی و نظام فکری پشتیبان این تسلط و نئواستعمار را توضیح می‌دهد. سپس کتاب، فراتر از این تعاریف مقدماتی، به تحلیل «گفتمان استعماری» می‌پردازد. لومبا نشان می‌دهد که استعمار یک «پروژه معرفتی» تمام‌عیار بود که از طریق ادبیات، سفرنامه‌ها، نگاره‌ها و حتی دانش پزشکی و مردم‌شناسی، روایتی از «دیگری» ساخت. این روایت، مردم بومی را به عنوان «وحشی»، «تنبل» یا «کودکی نیازمند راهنمایی» تصویر می‌کرد تا سلطه بر آنان نه تنها موجه، که یک «رسالت تمدن‌بخش» به نظر برسد. لومبا خواننده را قدم به قدم با اندیشه‌های ادوارد سعید و مفهوم «شرق‌شناسی» آشنا می‌کند؛ نشان می‌دهد که چگونه غرب «شرق» را نه آن‌گونه که هست، بلکه آن‌گونه که به کارش می‌آمد، بازنمایی کرده است. سپس به هومی بابا می‌رسد و مفهوم دورگگی فرهنگی را توضیح می‌دهد؛ وضعیتی که در آن فرهنگ استعمارگر و استعمارشده چنان درهم می‌آمیزند که خط مرزهای قدرت تار می‌شود. و نهایتا از گایاتری اسپیواک می‌گوید و پرسش مشهور او را بازخوانی می‌کند: «آیا زیردستان می‌توانند سخن بگویند؟». پاسخ «خیر» اسپیواک به این معناست که ساختارهای گفتمانی استعمار و غرب، صدای آنان را چنان فیلتر می‌کند که در نهایت چیزی از خودشان نمی‌ماند. لومبا همچنین به بحث «استعمار و جنسیت» می‌پردازد و نشان می‌دهد که بدن زن، هم در گفتمان استعماری و هم در مبارزات ضداستعماری، جایگاهی راهبردی دارد. به عقیده او رهایی حقیقی از استعمار، بدون عبور از نقد نظام‌های همپوشان نژاد، طبقه و جنسیت، ناممکن است. این کتاب برای هر کسی است که می‌خواهد جهان معاصر را بفهمد. چرا هنوز آفریقا در بسیاری از فیلم‌های غربی با همان کلیشه‌های کهن بازنمایی می‌شود؟ چرا میراث استعمار در اقتصاد، سیاست و حتی هویت ملت‌های تازه‌استقلال‌یافته همچنان دیده می‌شود؟ لومبا پاسخ می‌دهد که «پسااستعمار» به معنای «پایان استعمار» نیست، بلکه به معنای «زندگی با میراث آن» است.