کتاب رژه

«رژه» اثر راشل کاسک رمانی است که عمدا بسیاری از چیزهایی را که معمولا رمان را با آن‌ها می‌شناسیم کنار می‌زند: شخصیت ثابت، پیرنگ پیوسته، زمان روایی روشن و حتی اطمینان از اینکه شخصیتی که اکنون درباره‌اش می‌خوانیم همان کسی است که چند صفحه پیش دیده‌ایم. کتاب که نخستین بار در ۲۰۲۴ منتشر شد و جایزهٔ گلداسمیتس همان سال را به دست آورد، از چهار بخش با عنوان‌های «بدلکار»، «ماما»، «غواص» و «جاسوس» تشکیل شده است. چند هنرمند متفاوت در آن با حرف «G» نامیده می‌شوند؛ زن و مرد، نقاش و فیلم‌ساز، با زندگی‌هایی که گاه در یکدیگر انعکاس پیدا می‌کنند و گاه چنان از هم فاصله می‌گیرند که خود تصور «شخصیت» زیر سوال می‌رود. ترجمهٔ فارسی کتاب را فرزانه طاهری برای نشر مرکز انجام داده است. یکی از این Gها در میانهٔ زندگی تصمیم می‌گیرد جهان را وارونه نقاشی کند؛ حرکتی که آشکارا یادآور شیوهٔ جورج بازلیتس، نقاش آلمانی، است. او سرانجام همسر خودش را نیز وارونه و زشت نقاشی می‌کند و همان تابلو موفق می‌شود. مسئله فقط زیبایی یا سبک نیست. کاسک از همین تصویر برای پرسیدن دربارهٔ حق هنرمند بر دیگری استفاده می‌کند: وقتی انسانی به موضوع اثر هنری بدل می‌شود، چه چیزی از خودش باقی می‌ماند و چه مقدار از هویت او در اختیار نگاه کسی قرار می‌گیرد که تصویرش می‌کند؟ همسر نقاش در تصویری که مرد از او ساخته، زندگی تحقق‌نیافتهٔ خودش را می‌بیند. هنر در «رژه» نیروی رهایی‌بخش بی‌قیدوشرط نیست؛ می‌تواند شکلی از تصاحب نیز باشد. این مسئله در بخش‌های دیگر صورت عوض می‌کند. زنی در خیابانی در پاریس ناگهان هدف حملهٔ زنی ناشناس قرار می‌گیرد. مهاجم پس از ضربه دور می‌شود و سپس برای لحظه‌ای برمی‌گردد و قربانی خود را تماشا می‌کند؛ شبیه هنرمندی که از اثرش فاصله می‌گیرد تا آن را ببیند. جایی دیگر، هنرمندی زن با ازدواج و مادری روبه‌رو می‌شود و میان استقلال خلاقه و نقش‌هایی که زندگی خانوادگی بر او تحمیل یا پیشنهاد می‌کند گرفتار می‌ماند. در پایان، مرگ مادر و رابطهٔ فرزندان با میراث عاطفی او مسئلهٔ دیگری را پیش می‌کشد: خانواده نیز مانند هنر در ساختن تصویر ما از خودمان دخالت دارد. «رژه» ادامهٔ منطقی تجربه‌ای است که کاسک در سه‌گانهٔ «طرح کلی» آغاز کرده بود. در آن آثار، شخصیت مرکزی تا حد زیادی عقب می‌ایستاد تا از خلال روایت دیگران شکل بگیرد. اینجا عقب‌نشینی رادیکال‌تر شده است. حتی حرف «G» دیگر ضامن یک هویت مشخص نیست. شخصیت‌ها می‌توانند جای یکدیگر را بگیرند و ضمیرهای روایی تغییر کنند؛ در بخش پایانی، «من» حتی به «ما» میل می‌کند. گویی کاسک می‌خواهد ببیند اگر نام، زندگی‌نامه و استمرار روان‌شناختی را از شخصیت بگیریم، آیا چیزی که «خود» می‌نامیم هنوز قابل تشخیص است. جنسیت در این آزمایش فرمی نقشی محوری دارد. مرد و زن هر دو می‌توانند هنرمند باشند، اما نسبت آنان با آزادی، ازدواج، فرزند، بدن و دیده‌شدن یکسان نیست. کاسک بارها به هزینه‌ای بازمی‌گردد که زنان برای ایفای نقش‌های خانوادگی یا برای تبدیل‌شدن به موضوع نگاه دیگران می‌پردازند. بااین‌حال، کتاب به بیانیه‌ای ساده دربارهٔ ستم مردان بر زنان تبدیل نمی‌شود. زنان نیز در آن می‌توانند داوری کنند، آسیب بزنند، خود را محو کنند یا دیگری را به شیء نگاه تبدیل کنند. مسئله عمیق‌تر از تقسیم اخلاقی جنسیت‌هاست: چه کسی حق دارد روایت دیگری را بسازد؟ همین پرسش فرم دشوار کتاب را توجیه می‌کند. «رژه» اگر با انتظار داستانی منسجم و شخصیت‌هایی دارای گذشته و انگیزهٔ روشن خوانده شود، ممکن است سرد و حتی عامدانه آزاردهنده به نظر برسد. بخش‌هایی به مقاله یا تأمل فلسفی دربارهٔ هنر، مادری، ازدواج و مرگ نزدیک می‌شوند و کاسک گاهی گزاره‌هایی طرح می‌کند که بیشتر بر شهود فکری استوارند تا بر رشد روان‌شناختی شخصیت. این محدودیت واقعی کتاب است: آزمایش فرمی آن برای هر خواننده‌ای به تجربهٔ عاطفی تبدیل نمی‌شود. اما همین امتناع از توضیح و انسجام، دلیل اهمیتش نیز هست. داوران جایزهٔ گلداسمیتس دقیقا نوآوری آن در آزمودن حدود رمان و نسبت میان «زندگی هنرمند» و «ساختن خود» را برجسته کردند. عنوان «رژه» شاید بهترین تصویر برای کتاب باشد. آدم‌ها از برابر ما می‌گذرند، برای لحظه‌ای دیده می‌شوند و جای خود را به دیگری می‌دهند؛ بعضی حتی یک نام مشترک دارند. هیچ‌کس آن‌قدر ثابت نمی‌ماند که بتوانیم مالک تصویرش شویم. کاسک جهان را مانند نقاش G وارونه می‌کند، اما هدفش عجیب‌نمایی نیست. می‌خواهد ببیند وقتی عادت‌های نگاه‌کردن کنار بروند، آیا هنوز می‌توانیم با همان اطمینان قبلی بگوییم هنرمند کیست، موضوع اثر کیست، زن یا مرد چه کسی است، و آن «من»ی که همهٔ این نقش‌ها را حمل می‌کند واقعا کجا قرار دارد.