کتاب زنان روی خط استوا

وقتی از بالا به نقشه‌ی جغرافیا نگاه می‌کنیم، خط استوا زمخت‌ترین لایه‌ی زمین را به دو نیم تقسیم می‌کند؛ جایی که گرما به اوج می‌رسد و ایستادن روی آن، نوعی تعادل اجباری و طاقت‌فرسا را طلب می‌کند. زینب حنفی (که در برخی منابع عربی از او با نام زینب حفنی یاد می‌شود) در مجموعه‌داستان کوتاه «زنان روی خط استوا»، دقیقا دست روی همین نقطه‌ی داغ و بحرانی می‌گذارد. این نویسنده و روزنامه‌نگار مطرح سعودی، به‌جای پناه بردن به استعاره‌های پیچیده و دور از ذهن ادبی، از این مرز فرضی برای تصویر کردن موقعیت برزخی زنان در جامعه‌ی مدرن اما به‌شدت سنتی عرب استفاده کرده است. شخصیت‌های این داستان‌های کوتاه، زنانی هستند که نه می‌توانند به‌تمامی در گذشته و سنت‌های دست‌وپاگیر آن حل شوند و نه راه فرار کاملی به سمت آزادی و مدرنیته‌ی بی‌قیدوبند دارند؛ آن‌ها دقیقا روی همین خط استوای سوزان و لغزان راه می‌روند. حنفی با تمرکز بر واقع‌گرایی اجتماعی و ادبیات فمینیستی جهان عرب، تصویری بی‌پرده از رنج‌ها، تنهایی، طلاق، عشق‌های ناکام و فشارهای ساختاری ارائه می‌دهد.
فرم ساختاری کتاب «زنان روی خط استوا» بر پایه‌ی ایجاز بنا شده و نویسنده چنان ضرباهنگ تند و موثری به قصه‌ها داده که مخاطب را با واقعیت عریان روبه‌رو می‌کند. حنفی از همان صفحه‌ی نخست و در بخش تقدیم‌نامه، موضع فکری خود را مشخص می‌کند؛ او اثرش را به «حوا» تقدیم کرده و با لحنی کنایه‌آمیز به این باور قدیمی اشاره می‌کند که زن را عامل هبوط و اخراج آدم از بهشت می‌داند. این شروع نمادین، کلید ورود به دنیای داستان‌هایی است که هر کدام به شکلی، روایتی از سرکوب عاطفی، آزار، اذیت و خشونت‌های پنهان و آشکار علیه زنان هستند. در این اثر با یک روایت فانتزی یا رمانتیک روبه‌رو نیستیم، بلکه با نگاهی جامعه‌شناختی و روان‌شناختی طرفیم که نشان می‌دهد چگونه فشارهای بیرونی، زن‌ها را به سمت تصمیم‌گیری‌های سخت، انزوا یا طغیان‌های خاموش می‌کشاند. کشمکش اصلی در این قصه‌ها بیرونی نیست، بلکه در ذهن و روان شخصیت‌ها جریان دارد؛ جایی که باید بین خواسته‌های شخصی و قضاوت‌های بی‌رحمانه‌ی جامعه دست به انتخاب بزنند و هزینه‌ی این انتخاب را هم با تمام وجود پرداخت کنند.
نویسنده سبک نگارش تلخ، صریح و واقع‌گرایانه‌ای را انتخاب کرده است که پیش از این در آثاری چون «الملامح» نیز از او دیده بودیم. این صراحت لهجه سبب شده تا داستان‌های کوتاه کتاب، فراتر از یک سرگرمی ساده، به اسناد اجتماعی موثقی از وضعیت زنان تبدیل شوند. نویسنده بدون لکنت و تعارف، به سراغ تابوهای فرهنگی می‌رود و سانسورشدگی مداوم احساسات را در لایه‌های زیرین زندگی روزمره به تصویر می‌کشد. جملات گاه کوتاه و گزنده‌اند و گاه با توصیفاتی دقیق از جزئیات رفتاری مردسالاری، طولانی و نفس‌گیر می‌شوند؛ همین تنوع در ضرباهنگ کلام باعث شده تا متن از یکنواختی رایج در کتاب‌های مشابه فاصله بگیرد. کتاب «زنان روی خط استوا» نشان می‌دهد که نویسنده به دنبال مقصر جلوه دادن صرف یا مرثیه‌سرایی نیست، بلکه به‌عنوان یک ناظر درون جوامع عربی، ساختارهای قدرت را کالبدشکافی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه حتی کوچک‌ترین تصمیمات یک زن برای استقلال، می‌تواند او را با چالش‌های بزرگ هویتی و خانوادگی مواجه کند.
در نهایت، پتانسیل بالای این اثر برای جذب مخاطب علاقه‌مند به نقد ادبی و داستان‌های اجتماعی، ناشی از همان نگاه انسانی و بدون تملقی است که زینب حنفی به موضوع جنسیت دارد. این کتاب فمینیستی جهان عرب، نمونه‌ی موفقی از ادبیات متعهد است که به‌جای شعار دادن، موقعیت‌های ملموس خلق می‌کند. بررسی ابعاد مختلف این مجموعه‌قصه مشخص می‌کند که چرا نام نویسنده با شجاعت در طرح مسائل حساس زنانه گره خورده است. برای کسانی که به دنبال درک عمیق‌تر لایه‌های پنهان جوامع در حال گذار هستند و می‌خواهند پشت ظاهر آرام و ویترینی زندگی‌های امروزی، از کشمکش‌های واقعی و دغدغه‌های درونی زنان باخبر شوند، مطالعه‌ی این کتاب با ترجمه‌ی نسرین کاظم‌زاده یک ضرورت به شمار می‌رود؛ اثری کم‌حجم اما عمیق که ماندگاری آن در ذهن مخاطب، بسیار بیشتر از تعداد صفحاتش خواهد بود.