کتاب بازپسین گفت و گو

«بازپسین گفت‌وگو: مصاحبه با سارتر» با ترجمهٔ جلال ستاری، متن گفت‌وگوهای ژان‌پل سارتر با بنی لوی در واپسین هفته‌های زندگی اوست؛ گفت‌وگوهایی که در ۱۰، ۱۷ و ۲۴ مارس ۱۹۸۰ در مجلهٔ فرانسوی «لو نوول ابسرواتور» منتشر شدند، کمتر از یک ماه پیش از مرگ سارتر در ۱۵ آوریل همان سال. نشر مرکز ترجمهٔ فارسی این متن را منتشر کرده است. این گفت‌وگوها بعدها در فرانسه با عنوان L’Espoir maintenant، «اکنون، امید»، به صورت کتاب درآمدند. اهمیتشان فقط از تقدم زمانی نمی‌آید؛ مسئله این است که سارتر در آن‌ها دوباره به برخی از بنیادی‌ترین مفاهیم سراسر زندگی فکری‌اش بازمی‌گردد و در مواردی لحن و نتیجه‌ای متفاوت از نوشته‌های پیشین خود اختیار می‌کند. بنی لوی در آن زمان سال‌ها بود که با سارتر همکاری می‌کرد. ضعف شدید بینایی سارتر امکان مطالعه و نوشتن مستقل را از او گرفته بود و لوی برایش می‌خواند، یادداشت می‌کرد و با او دربارهٔ اخلاق و سیاست بحث می‌کرد. آن دو از میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ در فکر کتابی مشترک دربارهٔ «قدرت و آزادی» بودند و این گفت‌وگوهای پایانی را می‌توان بخشی از همان پروژهٔ ناتمام دانست. به همین دلیل، متن بیشتر از آنکه مصاحبه‌ای متعارف باشد، گفت‌وگویی فلسفی است که در آن پرسش‌کننده نیز موضع دارد و مرتب سارتر را وامی‌دارد نسبت میان اندیشهٔ اکنون و گذشتهٔ خود را توضیح دهد. یکی از مهم‌ترین تغییرات، جایگاهی است که «امید» پیدا می‌کند. سارتر جوان در «هستی و نیستی» بارها بر شکست، فقدان بنیاد و ناممکن‌بودن آرزوی انسان برای رسیدن به نوعی کمال مطلق تأکید کرده بود. در این گفت‌وگوها اما می‌گوید کنش انسانی اساسا رو به آینده دارد و همین هدف‌گذاری بدون نوعی امید ممکن نیست. او نمی‌گوید شکست از جهان حذف شده است؛ بیشتر می‌کوشد از این نتیجه فاصله بگیرد که شکست سرنوشت قطعی و ازپیش‌تعیین‌شدهٔ هر عمل انسانی است. به این ترتیب امید برایش خوش‌بینی ساده نیست، بلکه در خود ساختار عمل جای می‌گیرد. گفت‌وگو سپس به اخلاق، برادری، خشونت، انقلاب، مارکسیسم، مسئلهٔ یهود و امکان رابطه‌ای متفاوت با دیگری کشیده می‌شود. تأثیر مواجههٔ سارتر با اندیشهٔ امانوئل لویناس از طریق لوی نیز در پس‌زمینهٔ این بحث‌ها محسوس است. اهمیت متن دقیقا در این نیست که سارتر یک دستگاه تازه و کامل بنا کرده باشد؛ چنین فرصتی نداشت. جذابیت آن در دیدن فیلسوفی است که در پایان عمر هنوز حاضر است واژگان خودش را دوباره زیر سوال ببرد و برخی از بدیهیات گذشته را قطعی تلقی نکند. همین ویژگی سبب شد انتشار گفت‌وگوها به یکی از مناقشه‌های مهم پیرامون میراث سارتر تبدیل شود. سیمون دوبووار و شماری از نزدیکان سارتر معتقد بودند لوی بر فیلسوف سالخورده و بیمار تأثیری بیش از اندازه گذاشته و متن نمی‌تواند بی‌دردسر به‌عنوان بیان مستقل اندیشهٔ او خوانده شود. در مقابل، خود سارتر پیش از مرگ اصالت گفت‌وگوها را تأیید کرد و پژوهشگران بعدی نیز کوشیده‌اند به‌جای پذیرفتن سادهٔ یکی از این دو روایت، پیوندها و گسست‌های این سخنان را با مسیر فکری پیشین او بررسی کنند. بنابراین «بازپسین گفت‌وگو» را نباید وصیت‌نامه‌ای بی‌مناقشه یا سند «تغییر عقیدهٔ نهایی» سارتر تلقی کرد. همین ابهام، محدودیت و در عین حال ارزش کتاب است. متن کوتاه است، بسیاری از ایده‌ها فرصت بسط نمی‌یابند و حضور فعال لوی در جهت‌دادن به گفت‌وگو را نمی‌توان نادیده گرفت. اما اگر آن را نه حکم نهایی سارتر، بلکه لحظه‌ای از اندیشیدن او در آستانهٔ پایان بخوانیم، تصویری نادر به دست می‌آید: فیلسوفی که پس از دهه‌ها نوشتن دربارهٔ آزادی، شکست و مسئولیت، هنوز حاضر نیست آخرین پاسخ‌هایش را همان پاسخ‌های نخستین بداند. شاید «بازپسین گفت‌وگو» به همین دلیل بیش از آنکه پاسخ نهایی سارتر باشد، پرسشی دربارهٔ خود فلسفه است: اگر اندیشیدن هنوز زنده باشد، آیا انسان اصلا حق دارد پیش از پایان، اندیشهٔ خودش را تمام‌شده بداند؟