کتاب تئاتر زنده و ادبیات نمایشی جهان عرب

کتاب «تئاتر زنده و ادبیات نمایشی جهان عرب در سده‌های میانی» نوشته‌ی شموئل موره، استاد زبان و ادبیات عرب در دانشگاه عبری اورشلیم، یکی از پژوهش‌های پیشگام در تاریخ فرهنگی و ادبی خاورمیانه است که در سال ۱۹۹۲ توسط انتشارات دانشگاه نیویورک در مجموعه‌ی «مطالعات دانشگاه نیویورک در تمدن خاور نزدیک» منتشر شد. این اثر به بررسی تاریخی و میان‌رشته‌ای از تئاتر، اجرا و ادبیات نمایشی در جهان عرب از قرن نهم تا قرن نوزدهم می‌پردازد. موره با رویکردی تحلیلی و مبتنی بر اسناد و منابع چندزبانه عربی، سریانی، عبری و فارسی، در پی آن است که فرض دیرینه‌ی نبود تئاتر زنده در تمدن اسلامی-عربی را به چالش بکشد. او بر این باور است که تئاتر مدرن عربی نه صرفا وارداتی از غرب، بلکه ادامه‌ی سنت‌های بومی دیرینه‌ی اجرا و نمایش است که در بستر فرهنگی و اجتماعی جوامع عربی شکل گرفته‌اند. ساختار کتاب از یک مقدمه‌ی زمینه‌ساز آغاز می‌شود که به ترسیم پیشینه‌ی فرهنگی و آیینی خاور نزدیک می‌پردازد، سپس در فصل‌هایی درباره‌ی انواع مجریان و هنرمندان چون مخنثون، کوراج، سماج، محرجون، دلقک‌ها و اجراهای آیینی، به بازسازی فضای تماشایی و نمایشی جامعه‌ی قرون وسطی می‌پردازد. موره در بخش‌های بعدی، به تحلیل اشکال ادبی چون حکایه و مقامه و نیز مفهوم خیال به‌مثابه نوعی «نمایش زنده» می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این گونه‌های ادبی در مرز میان روایت و اجرا حرکت می‌کردند. او با دقت نشان می‌دهد که ترجمه‌های نادرست اصطلاحاتی همچون خیال که غالبا به اشتباه صرفا «نمایش سایه» ترجمه شده‌اند، موجب کم‌ارزش دانستن تئاتر زنده‌ی عربی در تاریخ‌نگاری تئاتر شده است. در تحلیل‌های موره، تئاتر به‌مثابه کنش اجتماعی و ادبی جلوه می‌کند؛ او اجرای زنده را بخشی از فرهنگ عمومی، آیین‌های مذهبی و سرگرمی‌های مردمی می‌داند. این اثر، با نگاهی میان‌رشته‌ای، ادبیات، زبان‌شناسی، تاریخ، مردم‌شناسی و مطالعات اجرا را درهم می‌آمیزد تا تصویری پویا از جهان نمایشی قرون وسطی عرب ارائه دهد. از دید او، تئاتر عربی در پیوستگی تاریخی میان سنت‌های یونانی، عبری، ایرانی و اندلسی رشد کرده و در طی قرن‌ها تحول، از دربارهای عباسی تا محافل عثمانی، بازتولید شده است. از نقاط قوت کتاب، دقت پژوهشی موره و بهره‌گیری از منابع اصیل خاورمیانه‌ای است که اغلب در تاریخ‌نگاری غربی نادیده گرفته می‌شوند. او در عین حال به سادگی و شفافیت می‌نویسد، به‌گونه‌ای که کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های ادبیات و مطالعات اجرا نیز به‌خوبی قابل‌فهم است. با این حال، از آنجا که اجرای زنده به‌ندرت اسناد متنی پایداری بر جا گذاشته، برخی استدلال‌ها بر استنباط‌های غیرمستقیم استوارند و بیشتر جنبه‌ی تاریخی و توصیفی دارند تا تحلیل زیبایی‌شناختی یا نظری. در نهایت، موره با جسارت علمی و روش تحلیلی دقیق خود، تاریخ فرهنگی عرب را از زاویه‌ای تازه بازمی‌خواند. او با نشان دادن تداوم و پویایی اشکال نمایشی بومی، ما را به بازاندیشی درباره‌ی خاستگاه‌های تئاتر عربی و نقش تبادل فرهنگی در شکل‌گیری سنت‌های نمایشی فرا می‌خواند. «تئاتر زنده و ادبیات نمایشی جهان عرب در سده‌های میانی» اثری است بنیادین که افق‌های تازه‌ای را برای پژوهش در حوزه‌ی تاریخ تئاتر، ادبیات و فرهنگ اجرایی خاورمیانه می‌گشاید و برای هر خواننده‌ی علاقه‌مند به پیوند میان متن، بدن و تاریخ، مطالعه‌ای ارزشمند و روشنگر به شمار می‌رود.