کتاب طنزآوران جهان نمایش 6

«گرد نبوغ» نوشتهٔ کاتب یاسین، شاعر، رمان‌نویس و نمایشنامه‌نویس الجزایری، ششمین جلد از مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» نشر گویاست که داریوش مودبیان آن را به فارسی برگردانده است. متن اصلی با عنوان La Poudre d’intelligence در مجموعهٔ نمایشی «دایرهٔ انتقام‌ها» منتشر شد و بعدها بارها در فرانسه و الجزایر روی صحنه رفت. این اثر در قیاس با وجه تراژیک و شاعرانه‌ای که بسیاری از خوانندگان از نویسندهٔ «نجمه» می‌شناسند، چهرهٔ دیگری از کاتب یاسین را نشان می‌دهد: نمایشنامه‌نویسی که برای حمله به قدرت سیاسی و دینی به سنت نمایش عامه‌پسند، قصه‌های شفاهی و شخصیت حیله‌گر «جحا» پناه می‌برد. شخصیت محوری نمایش «ابر دود» است؛ صورتی تازه از همان جحای افسانه‌ای که در فرهنگ‌های خاورمیانه و شمال آفریقا با زیرکی، تجاهل و منطق وارونه‌اش صاحبان قدرت را گرفتار تناقض‌های خودشان می‌کند. کاتب یاسین او را در برابر مجموعه‌ای از صاحبان اقتدار قرار می‌دهد: سلطان، مفتی، عالمان دینی، قاضی، مأموران حکومت و ثروتمندان. ابر دود ظاهرا کم‌قدرت‌ترین فرد این جهان است، اما درست به دلیل بیرون‌بودن از منطق رسمی قدرت می‌تواند چیزی را ببیند که دیگران نمی‌بینند. پرسش‌های ساده و رفتارهای نامتعارف او کافی است تا عقلانیت ادعایی دستگاه حاکم به حماقتی نمایشی تبدیل شود. «گرد نبوغ» از مجموعه‌ای از حکایت‌ها و موقعیت‌های کمیک ساخته شده است و به پیرنگ پیوستهٔ واقع‌گرایانه وابسته نیست. این ساختمان اپیزودیک با منبع عامیانهٔ اثر سازگار است: هر موقعیت مانند حکایتی مستقل عمل می‌کند که در آن یکی از مظاهر قدرت در برابر منطق جحایی شکست می‌خورد. گروه همسرایان، تیپ‌های اغراق‌شده، جابه‌جایی سریع نقش‌ها و امکان ارتباط مستقیم با تماشاگر، نمایش را به سنت‌های اجرایی مردمی نزدیک می‌کنند. بعدها همین ویژگی‌ها در حرکت کاتب یاسین از تئاتر فرانسوی‌زبان به سوی نمایش‌هایی به عربی عامیانهٔ الجزایری و بربری اهمیت بیشتری یافتند. اما هدف طنز فقط اثبات «احمق‌بودن» چند مقام نیست. کاتب یاسین سازوکاری را نشانه می‌گیرد که در آن قدرت سیاسی، اقتدار دینی و منفعت اقتصادی یکدیگر را تأیید می‌کنند. وقتی سلطان، مفتی یا قاضی صاحب حقیقت نیز به شمار می‌آید، مخالفت با قدرت می‌تواند هم‌زمان به نافرمانی سیاسی، اخلاقی و دینی تبدیل شود. ابر دود این پیوند را با استدلال نظری نمی‌شکند؛ آن را روی صحنه مضحک می‌کند. خنده در نتیجه شکلی از بی‌حرمتی سیاسی است: مقامی که بتوان به او خندید، دیگر کاملا هیبت سابق را ندارد. قوت نمایشنامه در انرژی اجرایی، طنز تند و توانایی استفاده از فرهنگ عامیانه برای نقد قدرت است. محدودیت آن نیز از همین روش می‌آید. شخصیت‌ها اغلب آگاهانه تیپ‌اند و ظرافت روان‌شناختی هدف اصلی اثر نیست؛ گاه نیز هجو آن‌قدر صریح می‌شود که پیچیدگی واقعیت سیاسی در تقابل روشن میان زیرکی مردم و بلاهت قدرتمندان فشرده می‌شود. بااین‌همه، «گرد نبوغ» پرسشی را حفظ می‌کند که تاریخ مصرف کوتاهی ندارد: قدرت تا زمانی که جدی گرفته می‌شود نیرومند است؛ اما چه اتفاقی می‌افتد وقتی کسی به‌جای ترسیدن از منطق آن، نشان دهد خود این منطق تا چه اندازه می‌تواند خنده‌دار باشد؟