کتاب سیاسی کردن رنج

کتاب «سیاسی کردن رنج: روایتی از انقیاد تن و روان در تاریخ معاصر ایران» نوشته‌ی سید مرتضی حافظی کالبدشکافی زوایای پنهان قدرت و بازخوانی چگونگی به انقیاد کشیدن انسان‌ها پرداخته است. نویسنده در این پژوهش کوتاه اما پرمغز، به سراغ بازه‌ای حیاتی از تاریخ ما می‌رود تا نشان دهد رنج‌های جسمی و روانی جامعه، فراتر از تجربیات زیسته‌ی شخصی یا پدیده‌های کور بیولوژیکی، ابزارهایی دقیق و برساخته برای اعمال حاکمیت بوده‌اند. حافظی با اتکا به روش تبارشناسی و وام‌گیری از مفاهیم کلیدی میشل فوکو نظیر قدرت انضباطی، بیوسیاست و تکنیک‌های حکومت‌مندی، نقبی به لایه‌های زیرین گذار جامعه‌ی ایرانی از عصر قاجار به دوران پهلوی اول می‌زند. هدف او عریان کردن مکانیزمی است که در آن تن و روان سوژه‌ی ایرانی از یوغ یک قدرت آیینی و شاه‌محور سنتی خارج شده و بلافاصله به درون چرخ‌دنده‌های نظام‌مند و بهنجارساز یک دولت مدرن پرتاب می‌شود تا شکلی نوین از طاعت و بندگی را تجربه کند.
این اثر نشان می‌دهد که تفاوت اصلی میان رنج قجری و رنج پهلوی، در غایت و نحوه‌ی مهندسی آن نهفته است. در ساختار سنتی قاجار، رنج و عقوبت بدنی بیشتر جنبه‌ی نمایشی، عبرت‌آموز و متکی بر اراده‌ی شخص شاه داشت؛ جریانی الهیاتی و پادشاهی که در آن تنبیه بر پوست و استخوان سوژه حک می‌شد تا عظمت قدرت مطلقه را به رخ بکشد. اما با طلوع مدرنیته‌ی آمرانه در عصر پهلوی اول، ما با یک چرخش استراتژیک مواجه می‌شویم که حافظی آن را با استفاده از اسناد دست‌اول، فرامین حکومتی و سفرنامه‌های سیاحان غربی نظیر پولاک و بروگش به تصویر می‌کشد. در این دوره‌ی جدید، رنج دیگر یک مجازات کور یا سرنوشت آسمانی نیست، بلکه به یک تکنولوژی کنترلی ظریف و ارگانیک تبدیل می‌شود که هدفش فرسودن یا نابود کردن بدن نیست، بلکه رام کردن، انضباط‌بخشی و اصلاح آن برای ساختن «بدن‌های مطیع و کارآمد» است. نهادهایی چون نظام وظیفه‌ی اجباری، بیمارستان‌های نوین، مدارس جدید، ساختارهای پلیسی و حتی پروژه‌های مهندسی شهری و تغییر اجباری پوشش، همگی کدهای تنبیهی و روانی جدیدی بودند که سیستم برای تولید شهروند بهنجار و هماهنگ با چرخه‌ی هژمونی خود، بر جسم و جان ایرانیان بار می‌کرد.
جذابیت و لایه‌ی پنهان این کتاب در این است که هرگز به یک روایت خطی، تقلیل‌گرا یا مرثیه‌سرایی‌های کلیشه‌ای چپ‌گرایانه و ناسیونالیستی سقوط نمی‌کند، بلکه با لحنی منتقدانه و عاری از تملق، راوی صادق تبارشناسی قدرت در ایران مدرن باقی می‌ماند.
حافظی نشان می‌دهد که رنج کشیدن در این سامان، زبان پنهان و دوگانه‌ای بوده است؛ از یک سو ابزاری برای اعمال سلطه و از سوی دیگر، تنها مفر و رسانه‌ای برای مقاومت فردی و جمعی در برابر ساختارهای سرکوبگر. او روان‌شناسی سیاسی حاکم بر این فرآیند را کالبدشکافی می‌کند و به مخاطب می‌آموزد که چگونه ترس‌ها، احساس گناه، الگوهای ذهنی و حتی مفهوم فداکاری در ناخودآگاه جمعی ما، در سایه‌ی همین مناسبات قدرت شکل گرفته‌اند. کتاب «سیاسی کردن رنج» برای دانشجویان، محققان و تمام علاقه‌مندان به حوزه‌های جامعه‌شناسی سیاسی، مطالعات فرهنگی و تاریخ بدن در ایران معاصر، راهنمایی تیزبین و تکان‌دهنده است که ثابت می‌کند برای درک بحران‌های هویتی انسان امروز، باید ابتدا فهمید که چگونه ساختارهای حاکمیتی، رنج‌های ما را سازمان‌دهی، تفسیر و در نهایت سیاسی کرده‌اند.