کتاب گزیده تذکره الاولیاء

«تذکره‌الاولیاء» نوشته‌ی فریدالدین محمد عطار نیشابوری است. این نسخه با گزینش آرش جواهری است و انتشارات عینک آن را منتشر کرده است.
کتاب تذکره‌ی الاولیاء در حدود سال ۶۱۷ قمری یعنی در آستانه‌ی تاخت و تاز مغولان در ایران نوشته شده است. تذکره‌الاولیاء شامل مقدمه و ۷۲ باب است که هریک به زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان یکی از عارفان اختصاص دارد. نخستین باب به حالات و سخنان امام صادق(ع) و آخرین باب به حسین بن منصور پارسی معروف به حلاج می‌پردازد. عطار نمونه‌هایی از رفتار، کردار، افکار و گفتار هر عارف را بیان می‌کند. البته تأکید او بر گفتار است و هدفش این بوده که این گفتارها درس عملی برای دیگران باشند. او بیش از آن‌که در صحت روایات دقت کند، به تأثیر تربیتی آن‌ها توجه دارد. از این رو در برخی موارد در ضبط وقایع و صحت مطالب خالی از مسامحه نیست.
دست‌نویس‌های معتبر تذکره‌ی‌الاولیاء تا قرن دهم، شامل همین 72 باب است، اما پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخ کبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را دربر دارد. بیشتر این پیوست از مآخذی برداشته شده که احتمالا در دسترس مولف تذکره‌ی‌الاولیاء نیز بوده و مطالب آن به شیوه‌ی تذکره‌ی‌الاولیاء نوشته شده است. هر باب با عباراتی مسجع اوصاف هریک از اولیا را بیان می‌کند. این سرآغازهای مسجع و کوتاه خالی از تکلف نیست، اما پس از آن‌ها نثر کتاب بسیار ساده و روشن و استوار است. البته در مواردی که عطار مطالب را عینا از کتاب‌هایی چون ترجمه رساله‌ی قشیریه آورده، از نثر آن ترجمه و منابع مشابه پیروی کرده است. عطار در ترجمه‌ی سخنان مشایخ از زبان عربی نیز همان سادگی و روشنی را رعایت کرده است. او هر زندگی‌نامه را با یک متن دو سطری مسجع آغاز می‌کند و در این سطرها چکیده‌ی احوال و خصوصیات روحی و اخلاقی صاحب زندگی‌نامه را روایت می‌کند. در زندگی‌نامه‌های بلند، پس از این دو سطر چند قول درباره‌ی احوال او «نقل» می‌شود و سپس نمونه‌ی گفته‌های او می‌آید. این گفته‌ها معمولا کوتاه هستند و از چند کلمه تجاوز نمی‌کنند. البته قول‌های بلند هم، که گاه به نیم صفحه می‌رسند نیز وجود دارند.
عطّار در مقدمه‌ی کتاب، نحوه‌ی گزینش و تألیف مطالب را بیان کرده است. بنا بر مقدمه، نقل‌ها و روایت‌های تذکره‌ی‌الاولیاء التقاطی از مطالب کتاب‌های دیگر است. مولف به اختصار و ایجاز توجه داشته و تا آ‌ن‌‍‌‌جا که می‌توانسته از افزودن توضیحات بر سخنان مشایخ پرهیز کرده است. بخشی از مطالب کتاب او، خاصه کلمات و سخنان مشایخ، از منابع عربی ترجمه شده است.
«تذکره‌الاولیاء» برای علاقمندان به عرفان و زندگی عرفا خواندنی و جالب است، نثر ساده و شاعرانه‌ی این کتاب کلاسیک ادبیات فارسی نیز برای شعرا و ادبا آموزنده و مفید است.