کتاب تئاتر و اسطوره

کتاب «تئاتر و اسطوره» نوشته هانس-تیس لمان، نظریه‌پرداز آلمانی تئاتر، که نخستین‌بار در سال ۱۹۹۱ توسط انتشارات جی.‌بی. متزلر منتشر شد، یکی از آثار بنیادین در مطالعه نظریه تراژدی یونان باستان به شمار می‌آید. این تک‌نگاری علمی پیش از آن‌که لمان با کتاب تأثیرگذارش «تئاتر پسادراماتیک» شناخته شود، تمرکز او بر فهم عمیق پیوند میان اسطوره، قدرت و شکل‌گیری ذهنیت را نمایان می‌سازد. لمان در این اثر، تراژدی یونانی را نه به‌عنوان بازگویی ساده روایت‌های اسطوره‌ای، بلکه به‌منزله فضایی می‌فهمد که در آن سوژه تراژیک در برخوردی بدنی، زبانی و معرفتی با قدرت اسطوره‌ای پدیدار می‌شود. کتاب با طرح این پرسش آغاز می‌شود که چرا اسطوره هنوز برای تئاتر مدرن اهمیت دارد و چگونه تراژدی باستانی از طریق اسطوره، ساختارهای قدرت و الگوهای ذهنیت را آشکار می‌کند. لمان «گفتمان تراژیک» را معرفی می‌کند؛ گفتمانی که نه صرفا روایت‌گر رنج یا قهرمانی، بلکه صحنه‌ای برای ظهور سوژه است، سوژه‌ای که در میان نیروهای اسطوره‌ای، ضرورت‌های فاجعه‌بار و محدودیت‌های انسانی گرفتار می‌شود. او سپس به این ایده می‌پردازد که اسطوره در تراژدی، ماده‌ای روایی نیست بلکه نیرویی ساختاردهنده است؛ نیرویی که هم موقعیت سوژه را تعیین می‌کند و هم امکان شناخت او از خویشتن را فراهم می‌آورد. از نگاه لمان، سوژه تراژیک، برخلاف شخصیتی روان‌شناختی یا فرد روزمره، در لحظه رویارویی با رنج بر صحنه شکل می‌گیرد؛ رنجی که از بدن می‌گذرد و صدای فریاد، سوگواری یا اعتراف را به نشانه ظهور ذهنیت تبدیل می‌کند. بخش مهمی از کتاب به تعامل میان اسطوره، تقلید و عقل اختصاص دارد. لمان نشان می‌دهد که میمسیس در تراژدی تنها بازنمایی نیست، بلکه تجربه‌کردن دوباره اسطوره در فضایی است که لوگوس، یعنی عقل و زبان، امکان پرسشگری و گسست را فراهم می‌آورد. تماشاگر در این گسست معرفتی با تجربه‌ای مواجه می‌شود که هم بازشناسی اسطوره است و هم فاصله‌گیری از آن. همین لحظه شکاف است که به سوژه امکان می‌دهد قدرت اسطوره‌ای را هم تشخیص دهد و هم در حد امکان محدود به چالش بکشد. با این حال، لمان تأکید می‌کند که سوژه تراژیک هرگز از اسطوره رها نمی‌شود؛ تراژدی عرصه شناخت کامل نیست، بلکه صحنه‌ای از شناخت ناکامل، رنج‌آور و لحظه‌ای است که تنها در اجرا تحقق پیدا می‌کند. در جمع‌بندی لمان، تئاتر یونان باستان موقعیتی کم‌نظیر برای پدیدار شدن ذهنیت انسانی فراهم می‌کند، زیرا کشمکش میان نیروهای متعالی و آسیب‌پذیری فرد را با بدنی زنده، صدایی فریادگونه و حضوری اجرایی نشان می‌دهد. کتاب از این جهت نقطه اتصال میان پژوهش‌های کلاسیک و نظریه تئاتر مدرن است و برای پژوهشگرانی که به نسبت میان اسطوره، قدرت، بدن و ذهنیت علاقه دارند، منبعی حیاتی محسوب می‌شود. البته تراکم نظری، ارجاع‌های فلسفی پیچیده و تمرکز ویژه بر تراژدی یونانی ممکن است فهم آن را برای خوانندگان تازه‌کار دشوار کند، اما برای کسانی که در پی درک عمیق‌تری از سوژه تراژیک و نقش اسطوره در شکل دادن به تجربه نمایشی هستند، «تئاتر و اسطوره» کتابی اساسی و الهام‌بخش باقی می‌ماند.