کتاب بیانیه بالفور

«اعلامیه بالفور: امپراتوری، قیمومت و مقاومت در فلسطین» نوشته‌ی برنارد ریگان اثری تحلیلی و تاریخ‌نگارانه است که نخستین‌بار در سال‌های ۲۰۱۷/۲۰۱۸ توسط انتشارات Verso Books منتشر شد. این کتاب در تقاطع تاریخ خاورمیانه، مطالعات استعمار و نظریه‌ی سیاسی قرار می‌گیرد. ریگان که پژوهشگر سیاست بریتانیا و دوره‌ی قیمومیت فلسطین است، در این اثر می‌کوشد اعلامیه‌ی بالفور را نه به‌عنوان یک سند دیپلماتیک منفرد، بلکه به‌مثابه بخشی از منطق امپراتوری بریتانیا و یکی از نقاط کانونی شکل‌گیری منازعه‌ی مدرن فلسطین تحلیل کند. کتاب از این فرض آغاز می‌شود که اعلامیه‌ی بالفور ۱۹۱۷ بیانیه‌ی دولت بریتانیا در حمایت از ایجاد «خانه‌ی ملی برای قوم یهود» در فلسطین را نمی‌توان جدا از زمینه‌ی جنگ جهانی اول، رقابت قدرت‌های اروپایی و فروپاشی امپراتوری عثمانی فهمید. ریگان نشان می‌دهد که این اعلامیه بیش از آن‌که حاصل همدلی اخلاقی یا تعهدی انسانی باشد، محصول محاسبات ژئوپلیتیکی بریتانیا برای تثبیت نفوذ خود در خاورمیانه و کنترل مسیرهای استراتژیک بود. به‌بیان دیگر، صهیونیسم در این چارچوب، به ابزاری در خدمت سیاست امپراتوری بدل می‌شود. در فصل‌های میانی، نویسنده به تناقض بنیادی در سیاست بریتانیا می‌پردازد: وعده‌ی حمایت از یک پروژه‌ی ملی برای یهودیان، هم‌زمان با تعهد مبهم به حفظ «حقوق مدنی و مذهبی» اکثریت عرب ساکن فلسطین. ریگان با بررسی اسناد، گزارش‌ها و واکنش‌های معاصر نشان می‌دهد که این دوگانه از همان ابتدا غیرقابل جمع بود و بذر تنش‌های ساختاری را کاشت. نظام قیمومیت، که تحت نظارت جامعه‌ی ملل به بریتانیا واگذار شد، این تناقض را نه حل، بلکه نهادینه کرد و آن را به سازوکاری حقوقی و اداری بدل ساخت. یکی از نقاط قوت کتاب، تأکید مداوم بر عاملیت و مقاومت فلسطینیان است. برخلاف روایت‌هایی که جامعه‌ی فلسطین را منفعل یا فاقد کنش سیاسی تصویر می‌کنند، ریگان نشان می‌دهد که از همان سال‌های نخست، اشکال متنوعی از مقاومت از اعتراضات مردمی و اعتصابات گرفته تا سازمان‌یابی سیاسی و دیپلماتیک در برابر سیاست‌های قیمومیت و شهرک‌سازی شکل گرفت. مقاومت در این روایت نه واکنشی دیرهنگام، بلکه عنصری هم‌زاد با پروژه‌ی استعماری است. از نظر تحلیلی، کتاب بر سه محور اصلی استوار است: منطق امپراتوری، تضاد در مفهوم حق تعیین سرنوشت، و پیوستگی تاریخی میان قیمومیت و منازعه‌ی امروز. ریگان استدلال می‌کند که اعلامیه‌ی بالفور نمونه‌ای کلاسیک از سیاست استعماری است که در آن سرنوشت یک سرزمین و مردمش بدون مشارکت آنان تعیین می‌شود؛ سیاستی که پیامدهای آن نه موقتی، بلکه ساختاری و ماندگار بوده است. در مجموع، «اعلامیه بالفور: امپراتوری، قیمومت و مقاومت در فلسطین» اثری مستند، انتقادی و صریح است که با پیوند دادن تصمیمات امپراتوری بریتانیا به تجربه‌ی زیسته‌ی فلسطینیان، تصویری روشن از ریشه‌های تاریخی یکی از پیچیده‌ترین منازعات قرن بیستم ارائه می‌دهد. این کتاب برای خوانندگانی که به فهم تاریخی عمیق‌تر مسئله‌ی فلسطین، استعمار نوین و سیاست قدرت علاقه‌مندند، اثری ضروری و تأمل‌برانگیز است.