کتاب ایستا و پویا

کتاب «سنت یا تجدد (ثابت یا متحول): پژوهشی در نوآوری و سنت عرب» که با عنوان «ایستا و پویا» نیز به فارسی برگردانده شده است، در اصل رساله‌ی دکتری أدونیس، شاعر سوری با نام اصلی علی احمد اسبر است. «أدونیس» در واقع برگفته از افسانه فنیقی ادونیس است. او بعدها مجله‌ی تأثیرگذار «شعر» را با یوسف الخال بنیان نهاد و سال‌ها بعد مجله‌ی «مواقف» را منتشر کرد. أدونیس همچنین استاد مهمان دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی فرانسه، سوئیس، آمریکا و آلمان هم بوده است. اثر پیش روی شما، همانگونه که از نامش برمی‌آید، حول دوگانه‌ی ثابت و متحول می‌چرخد. ثابت و ایستا اشاره به آن چیزی دارد که در تاریخ فکری و ادبی عرب به صورت پایدار مانده و بازتولید شده است. در برابر، متحول اشاره به جریان‌های خلاقانه، هنجارشکن در فرهنگ عربی‌‌اسلامی اشاره دارد که هرچند وجود داشتند اما همواره سرکوب شده یا به حاشیه رانده شده‌اند و در ساخت قالب فرهنگی عربی‌اسلامی جایی نیافته‌اند. در همین راستا، أدونیس استدلال می‌کند مسلمانان نخستین از ابتدا دین را نه ‌فقط زیربنای نگاه به غیب، بلکه معیار سازمان‌دهی زندگی انسانی، زبان، شعر و اندیشه هم قرار دادند؛ همین پیوند ارگانیک است که به باور او، جریان «ثابت» را در طول تاریخ بر جریان «متحول» غالب کرده است. نویسنده این مطلب را مفصلا در کتاب از جهات مختلف بررسی می‌کند. وی ابتدا به ابعاد سیاسی، فکری، فقهی و شعری پرداخته و در هرکدام وجوه ابتداع (خلاقیت، تحول) و اتباع (پیروی، تقلید)‌ را توضیح می‌دهد. او در ادامه به کشمکش میان عقل و دین رفته و انقلاب معرفتی‌ای که جریان تصوف در سطوح و ابعاد مختلف فرهنگ عربی ایجاد کرده است را مورد بررسی قرار می‌دهد. مسائل مدرنیته در اندیشه عربی بحث بعدی کتاب است. بخش‌های پایانی کتاب نیز می‌کوشند به این پرسش‌ها پاسخ دهند که «مدرنیته در شعر چیست؟»، «چه مسائلی در زبان، شعر، دین و فرهنگ برانگیخته می‌شود؟»، «آیا زیبایی شعر، زیبایی ثبات است یا زیبایی تغییر؟». این مباحث نظری غالبا با بررسی‌های تاریخی ترکیب شده‌اند.