کتاب مکان‌های دیگر

مجموعه‌ی نمایشی «مکان‌های دیگر» نوشته‌ی هارولد پینتر، که در سال ۱۹۸۲ منتشر و اجرا شد، نمونه‌ای برجسته از دوره‌ی پختگی این نمایشنامه‌نویس بزرگ بریتانیایی است. پینتر که یکی از چهره‌های اصلی تئاتر مدرن و از مهم‌ترین نمایندگان درام ابزورد به شمار می‌رود، در این مجموعه با حداقل عناصر نمایشی-دیالوگ‌های کوتاه، سکوت‌های طولانی و موقعیت‌های ظاهرا ساده-به کاوش در عمیق‌ترین لایه‌های تجربه‌ی انسانی می‌پردازد. سه نمایشنامه‌ی کوتاه این مجموعه، اگرچه از نظر روایت و فضا متفاوت‌اند، اما همگی به پرسش‌هایی مشترک درباره‌ی حافظه، زمان، انزوا و شکست ارتباط میان انسان‌ها می‌پردازند. عنوان مجموعه، «جاهای دیگر»، خود استعاره‌ای از فضاهای روانی و وجودی‌ای است که شخصیت‌ها در آن‌ها گرفتار شده‌اند؛ مکان‌هایی که در آن‌ها فاصله میان انسان‌ها به شکلی دردناک آشکار می‌شود. نخستین نمایشنامه، «یک نوع آلاسکا» (A Kind of Alaska)، از کتاب «بیداری‌ها» اثر الیور ساکس الهام گرفته است. داستان درباره‌ی زنی به نام دبورا است که پس از بیست‌ونه سال از حالتی شبیه کما بیدار می‌شود؛ حالتی که در اثر بیماری خواب ایجاد شده است. در حالی که بدن او اکنون متعلق به زنی میانسال است، ذهن و حافظه‌اش همچنان در لحظه‌ای از نوجوانی متوقف مانده است. بیداری او نه تجربه‌ای رهایی‌بخش، بلکه مواجهه‌ای دردناک با گذر زمان است. دبورا درمی‌یابد که سال‌های جوانی‌اش از دست رفته، عزیزانش پیر شده‌اند یا دیگر وجود ندارند، و جهان اطرافش تغییر کرده است. در این نمایشنامه، پینتر زمان را نه به عنوان یک جریان خطی، بلکه به عنوان تجربه‌ای ذهنی و گاه بی‌رحم به تصویر می‌کشد؛ تجربه‌ای که می‌تواند انسان را در یک لحظه منجمد کند و سپس او را ناگهان با واقعیت از دست رفتن سال‌ها روبه‌رو سازد. نمایشنامه‌ی دوم، «ایستگاه ویکتوریا» (Victoria Station)، در ظاهر ساده‌ترین اثر مجموعه است، اما در لایه‌های زیرین خود فضایی وهم‌آلود و دلهره‌آور دارد. این نمایشنامه از گفتگویی رادیویی میان یک کنترل‌چی تاکسی‌رانی و راننده‌ای با شماره‌ی ۲۷۴ شکل می‌گیرد. راننده در مکانی تاریک و نامعلوم متوقف شده و از حرکت خودداری می‌کند. او ادعا می‌کند مسافری در صندلی عقب دارد که حضورش مبهم و رازآلود است. گفتگوی میان این دو شخصیت به تدریج از یک مکالمه‌ی کاری به نوعی بن‌بست ارتباطی تبدیل می‌شود؛ جایی که دستورها، توضیحات و پرسش‌ها هیچ‌گاه به درکی واقعی نمی‌انجامند. این وضعیت، نمونه‌ای از یکی از مضامین همیشگی آثار پینتر است: زبان به جای ایجاد ارتباط، به ابزاری برای تأخیر، طفره رفتن و گاه پنهان کردن حقیقت تبدیل می‌شود. سومین اثر مجموعه، «صداهای خانوادگی» (Family Voices)، که در اصل برای رادیو نوشته شده بود، ساختاری کاملا متفاوت دارد. این نمایشنامه از مجموعه‌ای مونولوگ تشکیل شده است که در قالب نامه‌هایی میان یک پسر جوان، مادرش و صدای پدر فوت‌شده‌اش بیان می‌شوند. با این حال، نامه‌ها هرگز واقعا به مقصد نمی‌رسند و هر شخصیت در فضای ذهنی و عاطفی خود منزوی باقی می‌ماند. روایت‌ها گاه با یکدیگر همپوشانی دارند و گاه کاملا از هم جدا می‌شوند، به گونه‌ای که مرز میان واقعیت، خاطره و خیال مبهم می‌شود. نتیجه فضایی است که در آن خانواده-که باید محل ارتباط و نزدیکی باشد-به مجموعه‌ای از صداهای جداافتاده تبدیل شده است. در سراسر این مجموعه، یکی از ویژگی‌های بارز سبک پینتر یعنی مکث‌ها و سکوت‌های پینتری نقش اساسی ایفا می‌کند. در آثار او، آنچه گفته نمی‌شود اغلب اهمیت بیشتری از کلمات دارد. سکوت‌ها حامل اضطراب، سردرگمی و فاصله‌های عاطفی‌اند و مخاطب را وادار می‌کنند معنای پنهان در پس دیالوگ‌ها را کشف کند. در مجموع، «مکان‌های دیگر» تصویری فشرده اما عمیق از وضعیت انسان در جهان مدرن ارائه می‌دهد؛ جهانی که در آن حافظه می‌تواند شکننده باشد، زمان می‌تواند بی‌رحمانه بگذرد و زبان، که قرار بود ابزار ارتباط باشد، اغلب به نشانه‌ای از فاصله و تنهایی تبدیل می‌شود. این مجموعه نشان‌دهنده‌ی مهارت بی‌نظیر پینتر در خلق درامی مینیمالیستی اما از نظر روان‌شناختی بسیار عمیق است؛ آثاری که با کمترین عناصر، بیشترین تأثیر عاطفی و فلسفی را بر مخاطب می‌گذارند.