کتاب فراتر از ماده

وقتی آلبرت اینشتین می‌گفت «عمیق‌ترین اشتیاق ما برای فهم جهان، همان ریشه‌ی پنهانی است که علم را سرپا نگه داشته»، ناخودآگاه دست روی پیوند پنهانی می‌گذاشت که کتاب «فراتر از ماده: چرا علم به متافیزیک نیاز دارد؟» اثر راجر هیو تریگ درصدد تبیین آن است. این کتاب که توسط این فیلسوف بریتانیایی به رشته‌ی تحریر درآمده یک کالبدشکافی معرفت‌شناختی از پیش‌فرض‌هایی است که علم مدرن روی آن‌ها بنا شده اما به دلیل ماهیت تجربی‌اش، از اثبات خود این پایه‌ها عاجز است. راجر تریگ در جایگاه یک محقق که سال‌ها با مبانی نظری علم زندگی کرده، این پیش‌فرض جزمی پوزیتیویستی را به چالش می‌کشد که علم را بی‌نیاز از هرگونه بستر فلسفی می‌داند. او دست روی تناقض‌های درونی رویکرد مادی‌گرایی صرف (scientific materialism) می‌گذارد و نشان می‌دهد دانشمندی که گام به آزمایشگاه می‌گذارد، پیش از هرگونه ثبت داده، مجموعه‌ای از باورهای کاملا متافیزیکی را پذیرفته است. او فرض گرفته که جهان بیرونی به طور واقعی و مستقل از ذهن او وجود دارد، ماهیت طبیعت از قوانین ثابت و یکسانی پیروی می‌کند و ذهن انسان ابزار عقلانی معتبری برای رمزگشایی از این نظم پنهان است. هیچ‌کدام از این مفاهیم بنیادی زیر میکروسکوپ یا در شتاب‌دهنده‌های ذرات قابل راستی‌آزمایی نیستند، بلکه همگی از قلمرو مابعدالطبیعه وام گرفته شده‌اند تا چرخ‌دنده‌های علم امکان چرخش داشته باشند.
این فیلسوف بریتانیایی نوک پیکان نقد خود را به سمت جریان علم‌گرایی افراطی یا همان ساینتیسم (scientism) نشانه‌گیری می‌کند که علم را تنها منبع انحصاری و معتبر برای کسب دانش بشری قلمداد می‌کند. او ذهن مخاطب را درگیر این پرسش محوری کرده: وقتی علم‌گرایان ادعا می‌کنند «تنها گزاره‌هایی حقیقت دارند که با روش تجربی اثبات شوند»، آیا توجه دارند که خود این گزاره با هیچ آزمایش علمی قابل اثبات نیست؟ تریگ با تکیه بر همین نقد ساختاری، مفاهیم انتزاعی نظیر آگاهی، اخلاق، ریاضیات و درک عقلانی را حوزه‌هایی معرفی می‌کند که تبیین‌های صرفا مادی قادر به هضم آن‌ها نیستند. سپس کتاب فراتر از ماده به بررسی مرزهای فیزیک کوانتوم و کیهان‌شناسی مدرن پرداخته؛ جایی که نظریه‌پردازان برای تبیین جهان با مفاهیمی مثل جهان‌های موازی یا فرضیه ی ریسمان‌ها روبرو می‌شوند که عملا از مرزهای مشاهده ی مستقیم و تجربی فراتر رفته‌اند. تریگ با رصد این پدیده استدلال می‌کند که دانشمندان مدرن بدون اینکه خود معترف باشند، وارد قلمرو فرضیه‌سازی‌های کلان متافیزیکی شده‌اند و موفقیت‌های بزرگ علم تجربی پایی در فراتر از ماده دارد. این مواجهه با رئالیسم ساختاری نشان می‌دهد که علم به جای حذف متافیزیک، در مرزهای پیشرفته ی خود مجددا به آن نیاز مبرم پیدا کرده است.
لحن صمیمی اما رسمی راوی به خوبی نشان می‌دهد که او نه در صدد تخریب اعتبار عقلانیت علمی است و نه می‌خواهد فلسفه‌ی سنتی را جایگزین کارکرد آزمایشگاه‌ها کند؛ بلکه او در تلاش است تا علم را از خطر نسبی‌گرایی (relativism) و تقلیل داده شدن به یک سازه‌ی صرفا اجتماعی یا فرهنگی نجات دهد. تریگ با رد دیدگاه‌های پست‌مدرنی که علم را فقط یک روایت در کنار سایر روایت‌ها می‌دانند، اصرار دارد که عقلانیت علمی راهنمای قابل اعتمادی به سوی حقیقت واقعیت است، به شرطی که لنگرگاه خود را در خاک محکم متافیزیک بیندازد. مهارت نویسنده در این است که از اصطلاحات تخصصی و فرسایشی فلسفه‌ی علم دوری کرده و به سراغ جزئیات ظریفی می‌رود که در خلاصه های معمولی اینترنت به چشم نمی‌آید؛ مواردی مثل تفاوت میان ابزارانگاری علمی و واقع‌گرایی، سوءبرداشت‌هایی که دانشمندان برجسته از مفهوم علیت دارند، و چرایی کارآمدی عجیب زبان ریاضیات در توصیف فیزیک جهان. کتاب کتاب «فراتر از ماده» نشان می‌دهد که علم و مابعدالطبیعه در یک رابطه‌ی دیالکتیکی و مکمل قرار دارند؛ فیزیک ابزار کارآمدی برای پاسخ به چگونگی کارکرد جهان ارائه می‌دهد، در حالی که متافیزیک چرایی امکان‌پذیر بودن این کشف و معناداری عقل انسان را بررسی می‌کند.