کتاب قهرمان

«قهرمان» از ویلیام سامرست موآم، رمانی آغازین اما بسیار قابل‌توجه در کارنامه اوست که در سال ۱۹۰۱ منتشر شد. این اثر، با وجود آنکه به اندازه شاهکارهای متأخر موآم شناخته‌شده نیست، از همان ابتدا نشان می‌دهد او چه اندازه در دیدن شکاف میان ظاهر محترم جامعه و حقیقت پنهان زندگی انسان‌ها تیزبین بوده است. «قهرمان» در ظاهر داستان بازگشت یک سرباز از جنگ است، اما در عمق خود روایتی تلخ درباره فرسایش روح، دروغ اجتماعی و شکنندگی مفاهیمی مانند افتخار، وظیفه و عشق است. موآم در این رمان خیلی زودتر از آنکه ادبیات پساجنگ به معنای رایجش شکل بگیرد، نشان می‌دهد که جنگ فقط در میدان نبرد قربانی نمی‌گیرد؛ گاهی بازماندگان را در بازگشت به خانه نابود می‌کند. مرکز داستان، جیمز پارسونز است؛ سربازی که پس از پنج سال حضور در جنگ بوئر در آفریقای جنوبی، با مدال شجاعت و عنوان یک «قهرمان» به روستای کوچک و محافظه‌کار زادگاهش بازمی‌گردد. خانواده و اهالی روستا از او تصویری ثابت و از پیش ساخته دارند: جوانی شریف، وظیفه‌شناس، مذهبی و آماده برای آنکه دوباره در همان زندگی سابق جا بگیرد، با نامزد قدیمی‌اش مری کلیبورن ازدواج کند و نقش اجتماعی مناسب خود را بپذیرد. اما مسئله اینجاست که جیمز دیگر همان آدم سابق نیست. تجربه خشونت، مرگ، بیهودگی جنگ و فاصله گرفتن از قطعیت‌های گذشته، او را درونی‌تر، بدبین‌تر و بیگانه‌تر کرده است. او وقتی به خانه برمی‌گردد، نه آرامش، بلکه نوعی خفگی احساس می‌کند؛ گویی همه انتظار دارند بدنش برگشته باشد، اما روحش حق هیچ تغییری نداشته باشد. مری در این میان شخصیتی کلیدی است. او دختر محترم، مومن، باگذشت و کاملا مطابق با الگوهای اخلاقی زمانه است، اما برای جیمز همین فضیلت‌های بی‌نقص به شکلی دردناک ملال‌آور و بی‌روح جلوه می‌کند. او دیگر نمی‌تواند با زبان قدیم عشق، وظیفه و ازدواج زندگی کند. در عوض، به زنی بیوه به نام خانم والاس جذب می‌شود؛ زنی که جهان را پیچیده‌تر، آزادتر و واقعی‌تر می‌بیند. همین کشش تازه، جیمز را به مواجهه‌ای مستقیم با حقیقت درونی‌اش می‌کشاند: او مری را دوست ندارد و نمی‌خواهد زندگی‌اش را بر پایه نقش‌بازی ادامه دهد. اما جامعه برای چنین صداقتی جایی ندارد. عنوان «قهرمان» که ظاهرا باید نشانه افتخار باشد، به زندانی اخلاقی تبدیل می‌شود. از جیمز انتظار می‌رود که نه فقط شجاع، بلکه مطیع، فداکار و مطابق خواست دیگران هم باشد. پدر و مادرش، فضای مذهبی خانه، افکار عمومی روستا و حتی نجابت رنج‌آور مری، همه او را به سوی پذیرش زندگی‌ای هل می‌دهند که از درون برایش مرده است. جیمز به‌تدریج درمی‌یابد که جنگ فقط باورهایش را نابود نکرده، بلکه توان بازگشت به زندگی پیشین را هم از او گرفته است. نقطه قوت رمان در همین نگاه بی‌رحمانه و پیشرو به روان انسان پس از جنگ است. موآم بدون استفاده از زبان روان‌پزشکی مدرن، با دقت زیادی بیگانگی، فرسودگی عاطفی و گسست درونی یک سرباز بازگشته را ترسیم می‌کند. او همچنین با ظرافت، خشونت پنهان سنت‌های اجتماعی را آشکار می‌سازد؛ سنت‌هایی که خود را در لباس اخلاق و احترام عرضه می‌کنند، اما می‌توانند ویرانگر باشند. البته رمان بی‌نقص نیست. برخی شخصیت‌ها، به‌ویژه مری، گاه بیش از حد نمادین می‌شوند و پایان داستان رنگی از ملودرام ادبیات آن دوره دارد. با این حال، این ضعف‌ها از قدرت عاطفی و فکری اثر کم نمی‌کند. «قهرمان» در نهایت کتابی است درباره این واقعیت تلخ که جامعه اغلب انسان‌ها را نه آن‌گونه که هستند، بلکه آن‌گونه که می‌خواهد می‌بیند. موآم نشان می‌دهد گاهی بازگشت از جنگ، آغاز تراژدی است، نه پایان آن. ارزش ماندگار رمان در همین است که شجاعت را از میدان نبرد به زندگی روزمره منتقل می‌کند و می‌پرسد آیا انسان می‌تواند حقیقت خودش را زندگی کند، وقتی همه از او فقط یک نقش می‌خواهند.