کتاب پزشک جامعه شناس

نگاه تقلیل‌گرایانه به بدن انسان و محدود کردن فرآیند درمان به اتاق‌های تاریک معاینه و نسخه‌های بیولوژیک، سال‌هاست که کارآمدی نظام سلامت را در مواجهه با رنج‌های بشری با چالش روبه‌رو کرده است؛ چالشی بنیادین که محمدرضا کارچی در کتاب «پزشک جامعه‌شناس؛ رویکرد توسعه سلامت اجتماعی در تربیت پزشک جامعه‌نگر» به شکلی سرراست و با ادبیاتی میان‌رشته‌ای به آن می‌پردازد. این اثر که در بستری کاملا بومی شکل گرفته، تلاش می‌کند تا مرزهای سنتی میان علوم پزشکی و علوم اجتماعی را کمرنگ کند و تصویری نوین از طبابت ارائه دهد که در آن یک درمانگر پیش از آن که به چیدمان سلولی و نشانه‌های زیستی بیمار چشم بدوزد، بسترهای اقتصادی، مناسبات خانوادگی، امید اجتماعی و نابرابری‌های ساختاری پیرامون او را کالبدشکافی می‌کند. با توجه به رونمایی از این اثر در سال ۱۴۰۵ با حضور سیاست‌گذاران ارشد بهداشت و درمان، مشخص است که دغدغه‌ی اصلی متن، عبور از مدل‌های درمانی محض و حرکت به سمت تربیت نسلی از کنشگران اجتماعی است که قادرند ریشه‌های پنهان بیماری را در ساختارهای کلان جامعه ردیابی کنند.
گذار از این طبابت بیولوژیک به یک نگرش جامعه‌محور، نیازمند بازتعریف عمیق روابط میان کادر درمان و مردم است که نویسنده در طول فصول مختلف به تحلیل جامعه‌شناختی آن پرداخته است. کارچی با تکیه بر مفهوم تخیل جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که چگونه پزشک جامعه‌نگر می‌تواند اقتدار سنتی و گاه طبقاتی خود را به یک ابزار ارتباطی کارآمد برای توانمندسازی بیماران تبدیل کند و از بازتولید نابرابری در توزیع بهداشت جلوگیری نماید.
واقعیت این است که سبک زندگی، فقر و استرس‌های شغلی در بسیاری از مواقع بسیار سریع‌تر از ویروس‌ها بدن فرد را فرسوده می‌کنند و کتاب با همین استدلال، فرآیند آموزش دانشجویان پزشکی را به نقد می‌کشد؛ چرا که یادگیری فرمول‌های دارویی بدون درک رنج‌های واقعی مردم در کوچه و خیابان، تنها از پزشک یک تکنسین منفعل می‌سازد که کارش صرفا مهار موقت علائم بیماری است، نه ریشه‌کن کردن علل اجتماعی وقوع آن.
ضرورت این تحول ساختاری زمانی آشکار می‌شود که متوجه شویم سلامت اجتماعی یک محصول به هم پیوسته است و نمی‌توان بحران‌های روانی و جسمی یک جامعه‌ی آسیب‌دیده را تنها با ساخت بیمارستان‌های بیشتر حل‌وفصل کرد. این اثر با زبانی ساده، صمیمی و در عین حال کاملا علمی، یک نقشه‌ی راه کاربردی برای تغییر رفتارهای سازمانی و تمرین‌های جامعه‌پذیری در نظام پزشکی ایران پیشنهاد می‌دهد تا پزشکان به عنوان مصلحان اجتماعی در عرصه‌ی عمومی ظاهر شوند. ارزش واقعی این پژوهش در این است که به ما یادآوری می‌کند سلامت پایدار هرگز پشت دیوارهای سفید درمانگاه‌ها متولد نمی‌شود؛ بلکه زمانی محقق خواهد شد که جامعه‌ی پزشکی شهامت خروج از لاک بالینی خود را پیدا کند و برای مداوا، به سراغ زخم‌های کهنه و ساختاری خود جامعه برود.