کتاب دو مقاله سینمایی : کازابلانکا / سینما و روان‌شناسی نوین

کتاب «دو مقالۀ سینمایی» شامل دو مقاله کوتاه اما تأثیرگذار در حوزه نظریه‌ی سینما می‌باشد. مقاله‌ نخست عبارت است از «کازابلانکا: فیلم‌های کالت و کولاژ بینامتنی» نوشته امبرتو اکو و دیگری «سینما و روانشناسی نوین» نوشته موریس مرلوپونتی. هرچند این دو متن در بسترهای متفاوتی نوشته شده‌اند، هر دو در پی یک پرسش مشترک‌اند: سینما چگونه بر ذهن مخاطب اثر می‌گذارد و ابزار مفهومی چه رشته‌ای، نشانه‌شناسی (امبرتو اکو) یا روان‌شناسی و پدیدارشناسی (مرلوپونتی)، برای فهم این تأثیر مناسب‌تر است. مقاله اکو در اصل سخنرانی‌ای بود که او در سال ۱۹۸۴ در سمپوزیومی در تورنتو ارائه کرد. اکو در این مقاله می‌پرسد چه چیزی یک فیلم را به «فیلم کالت» بدل می‌کند؛ فیلمی که طرفدارانش آن را چنان از حفظ می‌شوند که گویی آن فیلم یک جهان مستقل و کامل است. برای پاسخ فیلم کازابلانکا بررسی می‌شود. کازابلانکا، به گفته‌ی اکو، از منظر استانداردهای کلاسیک زیبایی‌شناسی اثری چندان هنری نیست. در واقع این اثر آمیزه‌ای است از صحنه‌های احساسی و به‌هم‌چسبانده‌شده با شخصیت‌هایی که از نظر روان‌شناختی چندان باورپذیر نیستند. اما دقیقا همین ناهمگونی است که فیلم را ماندگار کرده. اکو نشان می‌دهد که فیلم در بیست دقیقه‌ی نخست خود، ده‌ها کهن‌الگو و قاب بینامتنی (از فیلم ماجراجویی گرفته تا فیلم وطن‌پرستانه، از فیلم جاسوسی تا ملودرام عاشقانه) را پشت سر هم مرور می‌کند، بی‌آنکه دغدغه‌ی انسجام روایی داشته باشد. به بیان وی، دقیقا همین انباشت کلیشه‌هاست که از دلش نوعی محبوبیت غیرمنتظره حاصل می‌شود. مقاله مرلوپونتی نیز در اصل سخنرانی‌ای است که وی در سال 1945 در موسسه‌ی مطالعات عالی سینمایی پاریس ایراد کرد. مرلوپونتی در این متن تقابلی میان روان‌شناسی کلاسیک و روان‌شناسی گشتالت (که او آن را «روان‌شناسی نوین» می‌نامد) ترسیم می‌کند: روان‌شناسی کلاسیک ادراک را مجموعه‌ای از احساس‌های مجزا و اتمی می‌داند، اما روان‌شناسی گشتالت نشان می‌دهد که ادراک همواره از قبل ساختاریافته و از پیش معنا یافته است. مرلوپونتی این ایده را به سینما تعمیم می‌دهد: فیلم را نمی‌توان به‌عنوان مجموعه‌ای از تصاویر مجزا، مانند عکس‌های پشت‌سرهم یک آلبوم، فهمید؛ سینما در تدوین و در نظم زمانی نماها زنده می‌شود و همین ساختار موسیقایی و ریتمیک تدوین است که معنا و احساس را در ذهن تماشاگر شکل می‌دهد. سینما، در نگاه او، رسانه‌ای است که برای نمایاندن پیوند میان ذهن و بدن و ذهن و جهان مناسب است. در مجموع، این کتاب برای دانشجویان و علاقه‌مندان به مطالعات سینمایی، نشانه‌شناسی و فلسفه‌ی هنر منبعی فشرده و پرمایه است؛ خواننده‌ای که می‌خواهد با دو رویکرد نظری بسیار متفاوت اما مکمل به پرسش «فیلم چگونه اثر می‌گذارد؟» آشنا شود، در این دو مقاله‌ی کوتاه نقطه‌ی ورودی مناسبی می‌یابد.