کتاب خداوند دیگران

«خداوند دیگران» نوشته مینه سوغوت رمانی درباره کسانی است که شهر آنها را می‌بیند، اما ترجیح می‌دهد به رسمیت نشناسد. چهار بزرگسال در حاشیه شهر و بیرون از نظم معمول زندگی می‌کنند: افسون‌آبلا، زنی سالخورده که پاهایش از زانو قطع شده؛ عدنان‌آبی، مردی که حافظه‌اش را از دست داده؛ هولیا، زنی گرفتار اعتیاد که از راه تن‌فروشی زندگی می‌کند؛ و موسی، شاعری که برخلاف دیگران زندگی پیشین، خانه، خانواده و کارش را آگاهانه ترک کرده و به خیابان آمده است. پیدا شدن نوزادی در میان زباله‌ها، که ماتروشکا نام می‌گیرد، این جمع نامتعارف را به چیزی شبیه خانواده تبدیل می‌کند. رمان نخستین بار در آوریل ۲۰۲۲ از سوی نشر جان در ترکیه منتشر شد. اما سوغوت به دنبال نوشتن یک رمان اجتماعی متعارف درباره بی‌خانمانی نیست. خود او اثر را «دریایی از استعاره‌ها» توصیف کرده است. شخصیت‌ها در قهوه‌خانه‌ای فرسوده و در آستانه تخریب پناه گرفته‌اند؛ ساختمانی که هم مکان واقعی زندگی آنهاست و هم تصویری از نظمی که دارد ویران می‌شود، بی‌آنکه معلوم باشد پس از آن چه چیزی ساخته خواهد شد. مسئله شهرسازی و تخریب شهری از همین نقطه وارد رمان می‌شود، اما در سطحی عمیق‌تر سوال این است که چه کسی حق دارد تعیین کند زندگی درست، بدن درست، خانواده درست و حتی ایمان درست چه شکلی باید داشته باشد. موسی در میان شخصیت‌ها موقعیتی ویژه دارد. دیگران به شکل‌های مختلف به حاشیه رانده شده‌اند، اما او کوشیده است آگاهانه از زندگی معمول بیرون بیاید. سوغوت از همین تفاوت برای آزمودن افسانه آزادی فردی استفاده می‌کند. آیا کافی است انسان تصمیم بگیرد از گذشته، مصرف، کار، خانواده و انتظارات اجتماعی فاصله بگیرد تا واقعا آزاد شود؟ پاسخ رمان چندان امیدوارکننده نیست. نویسنده در گفت‌وگویی درباره کتاب گفته است که بدون تغییر بنیادی عادت‌ها، ترس‌ها و ارزش‌هایی که طی سال‌ها در ما رسوب کرده‌اند، حتی تصور جهانی دیگر دشوار است. موسی می‌تواند خانه‌اش را ترک کند، اما بیرون آمدن از ذهنی که آن خانه را ساخته بسیار سخت‌تر است. عنوان «خداوند دیگران» نیز از همین مسئله نیرو می‌گیرد. در یکی از محورهای اصلی رمان، افسون‌آبلا درباره خدایی سخن می‌گوید که همواره «خدای دیگری» است؛ قدرتی که انسان‌ها از آن می‌ترسند، به آن مسئولیت واگذار می‌کنند و از طریق آن برای زندگی یکدیگر حد تعیین می‌کنند. سوغوت در مصاحبه‌ای درباره کتاب توضیح داده که از نظر او آدم‌ها به یک معنا «خدای یکدیگر» می‌شوند: ترس، قضاوت، اخلاق، اقتصاد، خانواده و قدرت اجتماعی زندگی دیگران را شکل می‌دهند. بنابراین عنوان کتاب صرفا پرسشی الهیاتی درباره وجود خدا نیست. رمان بیشتر درباره سازوکارهایی است که به وسیله آنها انسان‌ها بر بدن و سرنوشت یکدیگر حکومت می‌کنند. ماتروشکا در این میان فقط کودکی نیازمند مراقبت نیست. حضور او امکان نوع دیگری از رابطه را وارد جهان شخصیت‌ها می‌کند. پنج انسانی که تقریبا هیچ‌یک با الگوی رایج خانواده، موفقیت یا زندگی محترمانه سازگار نیستند، ناگهان باید از موجودی کاملا وابسته مراقبت کنند. در نتیجه رمان پرسش خود را از «چه کسی حاشیه‌نشین است؟» به پرسشی دشوارتر می‌رساند: خانواده را چه چیزی می‌سازد؟ نسبت خونی، قانون، خانه، مسئولیت یا مراقبت؟ معرفی رسمی کتاب نیز بر همین جمع پنج‌نفره و حرکت آنها در شهری تأکید می‌کند که هم ساخته فرودستان است و هم آنها را از خود بیرون می‌راند. از نظر سبکی، «خداوند دیگران» ادامه جهان آشنای مینه سوغوت است: واقعیت اجتماعی در کنار فضای وهم‌آلود، زبان تند، شخصیت‌های زخمی و مرزی که دائما میان واقعیت و تمثیل جابه‌جا می‌شود. در کارنامه نویسنده «آپارتمان پنج سویم»، «زمان سرخ»، «داستان‌های زنان دیوانه» و «کرگدن» نیز با آدم‌هایی سروکار داشتند که نظم رسمی جامعه ترجیح می‌دهد آنها را نامرئی کند. «خدای دیگران» این دغدغه را مستقیم‌تر به شهر، بی‌خانمانی و مسئله تعلق وصل می‌کند. خود سوغوت نیز گفته است که «دیگری» برای او فقط انسانی نیست که از کنارش عبور می‌کنیم؛ بخشی از خود ماست که هنگام نگاه کردن در آینه نمی‌خواهیم ببینیم. همین صراحت گاهی محدودیت رمان نیز می‌شود. شخصیت‌ها در بعضی بخش‌ها آن‌قدر حامل پرسش‌ها و استعاره‌های بزرگ‌اند که خطر دارد از انسان‌های پیچیده به صداهایی برای بیان ایده‌های نویسنده نزدیک شوند. تکرار برخی مضامین و اصرار بر نمادپردازی نیز ممکن است برای خواننده‌ای که از رمان انتظار پیرنگ متراکم و تحول روان‌شناختی ظریف دارد، سنگین شود. واکنش برخی خوانندگان ترک نیز دقیقا به همین تکرار و کم‌رنگ بودن پیرنگ در مقایسه با آثار پیشین سوغوت اشاره کرده است. با این همه، همین ساختار برای هدف کتاب کارکردی روشن دارد: سوغوت نمی‌خواهد خیابان را فقط «واقع‌گرایانه»