کتاب در وسعت بی‌حصار تنهایی

«در وسعت بی‌حصار تنهایی» نوشتهٔ غوغا بیات رمانی دربارهٔ غیاب است؛ اما غیابی که به یک فقدان مشخص محدود نمی‌ماند و آرام‌آرام به شیوهٔ زندگی شخصیت‌ها تبدیل می‌شود. آدم‌های این رمان در کنار دیگران زندگی می‌کنند، در یک ساختمان از کنار هم می‌گذرند، تماس می‌گیرند، می‌نویسند و منتظر می‌مانند، اما هرکدام بخشی از وجودشان در جایی دیگر باقی مانده است: در گذشته، در رابطه‌ای ازدست‌رفته، در مهاجرت، در خاطره یا در چیزی که زمانی باید گفته می‌شد و نگفته مانده است. غوغا بیات این جهان را با یک قهرمان مرکزی و خط روایی مستقیم نمی‌سازد؛ رمان از پراکندگی آدم‌ها شکل می‌گیرد و همین پراکندگی بخشی از معنای تنهایی در آن است. از همان آغاز، انتخاب راوی و شیوهٔ نام‌گذاری شخصیت‌ها توجه را جلب می‌کند. صدایی که خود را «دزد کلمات» می‌نامد خواننده را وارد داستان می‌کند و بعد با شخصیت‌هایی چون مرد طبقهٔ دهم، زن طبقهٔ هفتم، مرد جوان و زن روبه‌رویی مواجه می‌شویم. این نام‌گذاری، شخصیت‌ها را در وهلهٔ اول با موقعیتشان در فضا معرفی می‌کند، نه با هویت شناسنامه‌ای. ساختمان در نتیجه فقط محل وقوع داستان نیست؛ تصویری از نوع رابطهٔ آدم‌ها نیز هست. فاصلهٔ میان دو طبقه ممکن است چند متر بیشتر نباشد، اما فاصلهٔ میان زندگی‌های ساکنان آن به سال‌ها خاطره، سکوت و جدایی کشیده می‌شود. ساختار رمان بر رفت‌وآمد میان این زندگی‌ها و میان گذشته و زمان حال بنا شده است. بیات اطلاعات را یک‌باره در اختیار خواننده نمی‌گذارد. گذشته در عکس، نامه، تماس، اشیای روزمره و خاطراتی که ناگهان بازمی‌گردند ظاهر می‌شود. جنگ و مهاجرت نیز در همین شبکه حضور دارند، اما رمان آن‌ها را صرفا به‌عنوان رویدادهای تاریخی بیرونی وارد نمی‌کند؛ مسئله بیشتر ردّی است که این وقایع سال‌ها بعد در روابط انسانی به جا می‌گذارند. آدم‌ها ممکن است از واقعه عبور کرده باشند، اما واقعه الزاما از آن‌ها عبور نکرده است. جزئیات روزمره در اینجا اهمیت خاصی دارند. مترو، آپارتمان، کتاب‌ها، عکس‌ها، پیغام‌ها و رفت‌وآمدهای معمول شهری بار عاطفی پیدا می‌کنند، زیرا حافظه دائما به آن‌ها چیزی اضافه می‌کند. این ویژگی با سابقهٔ حرفه‌ای غوغا بیات در عکاسی سینما نیز جالب توجه است، هرچند نباید آن را به رابطه‌ای قطعی میان حرفهٔ عکاسی و شیوهٔ نویسندگی او تقلیل داد. در خود رمان، نگاه به اشیا و فضاها اغلب کارکردی فراتر از توصیف دارد: یک اتاق یا شیء می‌تواند چیزی را دربارهٔ صاحبش آشکار کند که گفت‌وگو قادر به بیان آن نیست. «در وسعت بی‌حصار تنهایی» سومین اثر داستانی منتشرشدهٔ بیات است؛ پس از «موقعیت بیگانه یگانه‌ی زن اول» و «حکایت راوی به روایت راوی ناظر». در این کتاب نیز علاقهٔ او به مسئلهٔ روایت و زاویهٔ دید محسوس است. چندصدایی بودن اثر اجازه می‌دهد تنهایی از چشم یک شخصیت تعریف نشود. هر زندگی روایت ناقصی از خود دارد و حضور شخصیت‌های دیگر گاه چیزی را آشکار می‌کند که خود فرد نمی‌تواند یا نمی‌خواهد دربارهٔ آن سخن بگوید. همین فرم یکی از نقاط قوت و در عین حال خطرهای رمان است. حرکت میان چند شخصیت و چند زمان، تصویری چندلایه از فقدان می‌سازد و از تبدیل تنهایی به یک احساس ساده و یکدست جلوگیری می‌کند. در مقابل، پراکندگی روایی ممکن است برای خواننده‌ای که انتظار پیوند سریع با یک شخصیت مرکزی دارد، در بخش‌هایی فاصله ایجاد کند. نام‌گذاری غیرشخصی شخصیت‌ها نیز عامدانه با مفهوم فاصله هماهنگ است، اما همین انتخاب می‌تواند گاهی فردیت آن‌ها را پشت موقعیت روایی‌شان پنهان کند. موفقیت رمان تا حد زیادی وابسته به این است که خواننده این فاصله را نقص روایت نبیند و آن را جزئی از منطق جهان داستان بپذیرد. عنوان کتاب در پایان معنای دقیق‌تری پیدا می‌کند. تنهایی این آدم‌ها دیواری نیست که بتوان نقطهٔ آغاز و پایانش را تعیین کرد. مرزی ندارد، چون گذشته دائما وارد زمان حال می‌شود و آدم‌های غایب همچنان در زندگی حاضران جا اشغال می‌کنند. شاید دشوارترین شکل تنهایی همین باشد: کسی رفته است، اما جایی برای رفتنش در ذهن ما وجود ندارد.