کتاب ویرانه‌ی بی‌گنج (شومیز)

«ویرانه‌ی بی‌گنج» دومین مجلد از مجموعه‌مقالات جلال خالقی‌مطلق است که نشر همیشه آن را در سال ۱۴۰۴ منتشر کرده است. این کتاب در ادامهٔ «جای پای سال‌ها» قرار می‌گیرد؛ مجموعه‌ای که همین ناشر در سال ۱۳۹۸ از مقالات خالقی‌مطلق منتشر کرده بود. «ویرانه‌ی بی‌گنج» را باید در کنار دیگر مجموعه‌جستارهای او مانند «گل رنج‌های کهن»، «سخن‌های دیرینه» و «شاهنامه و فرهنگ ایران» دید: آثاری که نوشته‌های پراکندهٔ چند دهه پژوهش را از مجلات، دانشنامه‌ها و مناسبت‌های علمی بیرون می‌آورند و امکان می‌دهند مسیر فکری یکی از مهم‌ترین شاهنامه‌پژوهان معاصر را یک‌جا دنبال کنیم. منابع کتاب‌شناختی عمومی هنوز فهرست تفصیلی مقالات این مجلد تازه را منتشر نکرده‌اند؛ ازاین‌رو نسبت دادن عنوان یا موضوعی مشخص به تک‌تک جستارهای آن بدون دیدن خود کتاب قابل دفاع نیست. خالقی‌مطلق بیش از هر چیز با تصحیح انتقادی شاهنامه شناخته می‌شود؛ کاری که دهه‌ها مقابلهٔ نسخه‌های خطی، بررسی اختلاف ضبط‌ها و سنجیدن داده‌های زبانی، تاریخی و اسطوره‌شناختی را طلب کرد. اما دامنهٔ پژوهش او از تصحیح متن بسیار فراتر رفته است. مقالاتش دربارهٔ شخصیت‌ها و داستان‌های شاهنامه، تاریخ و فرهنگ ایران، زبان فارسی، حماسه، اساطیر و مناسبات متن فردوسی با منابع پیشین، بخش دیگری از همان پروژهٔ فکری است. نمونهٔ روشن آن ۶۵ مدخلی است که برای «دانشنامه ایرانیکا» نوشت؛ ۴۳ مدخل مستقیما به شاهنامه و ۲۲ مدخل به دیگر موضوعات تاریخ و فرهنگ ایران مربوط بودند و بعدتر در مجموعهٔ «شاهنامه و فرهنگ ایران» به فارسی منتشر شدند. این گستردگی نشان می‌دهد که شاهنامه برای خالقی‌مطلق متنی منزوی نیست؛ نقطه‌ای است که زبان، تاریخ، اسطوره، جامعه و حافظهٔ فرهنگی ایران در آن به یکدیگر می‌رسند. ویژگی شاخص مقاله‌نویسی او نیز از همین کار متن‌شناسانه می‌آید. خالقی‌مطلق معمولا از ادعاهای بزرگ آغاز نمی‌کند. یک ضبط نسخه، نام یک شخصیت، کاربرد واژه‌ای خاص یا اختلاف چند شاهد می‌تواند نقطهٔ شروع باشد. سپس شواهد کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا معلوم شود کدام خوانش وزن بیشتری دارد. این شیوه شاید در نگاه نخست محافظه‌کارانه به نظر برسد، اما درست در برابر وسوسه‌ای قرار دارد که گاه شاهنامه‌پژوهی را گرفتار می‌کند: ساختن نظریه‌ای جذاب بر پایهٔ چند بیت جداشده از زمینه. نزد خالقی‌مطلق، تفسیر باید از آزمون متن عبور کند. این سخت‌گیری البته محدودیتی هم ایجاد می‌کند. مجموعه‌مقالات ذاتا کتابی با یک خط استدلالی از فصل نخست تا پایان نیست. هر مقاله در زمان و زمینه‌ای جداگانه نوشته شده و احتمال تکرار بعضی مقدمات یا تفاوت در میزان تخصصی بودن بحث‌ها وجود دارد. خواننده‌ای که دنبال مدخلی مقدماتی و پیوسته دربارهٔ شاهنامه است، احتمالا با کتاب‌های آموزشی‌تر ارتباط آسان‌تری خواهد داشت. مجموعه‌ای از این جنس بیشتر برای کسی معنا پیدا می‌کند که می‌خواهد شیوهٔ کار یک پژوهشگر را در برخورد با مسائل مشخص ببیند: چگونه شاهد گرد می‌آورد، میان نسخه‌ها انتخاب می‌کند، از فرضیه عقب می‌نشیند یا نتیجه‌ای را با درجه‌ای از احتمال بیان می‌کند. اهمیت این وجه در مورد خالقی‌مطلق کم نیست. کار او بر شاهنامه بر این اصل استوار بوده که حتی تصحیحی حاصل از چند دهه پژوهش نیز پایان کار نیست. یافتن دست‌نویسی تازه یا توجه دوباره به یک شاهد می‌تواند داوری قبلی را تغییر دهد. همین روحیه را در پژوهش‌های متأخر او نیز می‌توان دید؛ پژوهشگری که اعتبار علمی‌اش را با مصون دانستن نظر پیشین خود حفظ نمی‌کند، بلکه آن را در معرض شاهد تازه می‌گذارد. مجموعه‌مقالات، بهتر از آثار یکپارچه، این حرکت تدریجی فکر را نشان می‌دهند. عنوان «ویرانه‌ی بی‌گنج» نیز در سنت ادبی فارسی عمدا آشنا و در عین حال وارونه به گوش می‌رسد. گنج در ویرانه یکی از تصویرهای دیرپای ادب فارسی است؛ حتی در لغت‌نامه‌ها و متون کلاسیک بارها این هم‌نشینی ثبت شده است. اینجا اما ویرانه «بی‌گنج» شده است. شاید برای مجموعه‌ای از پژوهش‌های متنی عنوان مناسبی باشد: گذشته همیشه صندوقی پر از پاسخ‌های آماده نیست. گاهی پژوهشگر سال‌ها خاک را کنار می‌زند و چیزی جز نشانه‌ای ناقص پیدا نمی‌کند. ارزش کار دقیق درست همین‌جاست؛ اینکه میان گنجی که واقعا مانده و گنجی که ما دوست داریم زیر ویرانه باشد فرق بگذارد.