کتاب جای پای سال‌ها (شومیز)

«جای پای سال‌ها» نخستین مجلد از مجموعه‌مقالات جلال خالقی‌مطلق در نشر همیشه است؛ کتابی شامل بیست جستار دربارهٔ شاهنامه، تاریخ و فرهنگ ایران و ادبیات فارسی که به کوشش مهناز مقدسی و هومن عباسپور گردآوری شده است. چاپ نخست آن در سال ۱۳۹۸ منتشر شد. بیشتر این مقالات پیش‌تر در نشریات و دانشنامه‌ها پراکنده بودند و گردآوری آنها کنار یکدیگر مزیتی فراتر از دسترسی آسان دارد: می‌توان بخشی از مسیر پژوهشی خالقی‌مطلق را دید؛ از بازسازی منابع گمشدهٔ شاهنامه تا بحث دربارهٔ دقیقی، حافظ و نظامی. مهم‌ترین بخش کتاب به مسئله‌ای برمی‌گردد که چند دهه در مرکز تحقیقات خالقی‌مطلق قرار داشته است: شاهنامه پیش از آنکه به دست فردوسی برسد چه تاریخی داشته و پشت متن موجود چه منابعی ایستاده‌اند؟ مقاله‌هایی مانند «از شاهنامه تا خداینامه»، «جای رستم، آرش، اسپندیار، گشتاسب، جاماسپ و اسکندر در خداینامه» و «حاشیه‌ای بر پژوهش خداینامه» می‌کوشند از خلال داده‌های پراکندهٔ فارسی، عربی و ایرانی پیش از اسلام تصویری از سنت روایی‌ای بسازند که بخش عمدهٔ اسناد مستقیمش از میان رفته است. خود گردآورندگان کتاب این وضعیت را به چیدن پازلی تشبیه کرده‌اند که بسیاری از قطعاتش گم شده‌اند. یکی از نتایج مهم این تحقیقات، مخالفت خالقی‌مطلق با این تصور ساده است که فردوسی شاهنامه را عمدتا از روایت‌های شفاهی سروده باشد. این بحث با مسئلهٔ «خداینامه» پیوند دارد؛ اثری پهلوی دربارهٔ تاریخ و افسانه‌های شاهان ایران که اصل آن باقی نمانده، اما ردهایش در منابع بعدی دیده می‌شود. خالقی‌مطلق با مقایسهٔ شخصیت‌ها، ترتیب روایت‌ها، تفاوت منابع و نشانه‌های تاریخی می‌کوشد حدود آن میراث از دست‌رفته را بازسازی کند. اهمیت این روش در احتیاط آن است. جایی که متن اصلی وجود ندارد، شباهت دو روایت به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که یکی مستقیما از دیگری گرفته شده است. پژوهشگر باید زنجیره‌ای از شواهد بسازد و میان «محتمل»، «ممکن» و «اثبات‌شده» فرق بگذارد. همین انضباط متن‌شناختی یکی از ویژگی‌های ماندگار کار خالقی‌مطلق است. مقالهٔ «نبرد رستم فرخزاد با سعد وقاص؛ حماسه و تاریخ» نمونهٔ دیگری از همین شیوه است. اینجا مرز میان گزارش تاریخی و سازوکار حماسه موضوع پژوهش می‌شود. خالقی‌مطلق به جای آنکه هر روایت موجود در شاهنامه را گزارش مستقیم واقعه‌ای تاریخی فرض کند، به روند دگرگونی حافظهٔ تاریخی توجه دارد؛ اینکه چگونه یک حادثه در نقل‌ها، بازگویی‌ها و صورت‌بندی حماسی تغییر می‌کند. این مسئله برای خواندن شاهنامه اساسی است. شاهنامه نه کتاب تاریخ به معنای امروزی است و نه متنی که بتوان همهٔ عناصر تاریخی آن را افسانه نامید. کار اصلی پژوهش پیدا کردن مرز متغیر میان این دو است. در «بیژن و منیژه و ویس و رامین؛ مقدمه‌ای بر ادبیات پارتی و ساسانی»، مقایسه به حوزهٔ تاریخ داستان می‌رود. خالقی‌مطلق شخصیت‌ها و موقعیت‌های دو روایت را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد و شباهت‌هایی میان بیژن و رامین، منیژه و ویس، نقش دایه‌ها و ساختارهای روایی بررسی می‌کند. مقصود فقط پیدا کردن همانندی‌های داستانی نیست؛ پرسش این است که این همانندی‌ها دربارهٔ وجود یک میراث داستانی ایرانی پیش از اسلام چه می‌گویند. چنین مقاله‌ای نشان می‌دهد چرا کار خالقی‌مطلق را نمی‌توان فقط «شاهنامه‌شناسی» نامید. شاهنامه برای او یکی از اصلی‌ترین اسناد بازمانده برای تحقیق دربارهٔ تاریخ ادبی و روایی ایران است. دامنهٔ کتاب در ادامه بازتر می‌شود. مقالهٔ «آیا زادگاه دقیقی طوس است؟» مسئله‌ای از تاریخ ادبی را با سنجش شواهد بررسی می‌کند؛ «حافظ و حماسهٔ ملی ایران» رابطهٔ شاعری از جهانی متفاوت با سنت شاهنامه را دنبال می‌کند؛ و «از گل شعر تا گل شعر» به دیدگاه نظامی دربارهٔ شعر و شاعری می‌پردازد. در کنار اینها مقاله‌ای با عنوان «یک گشتگی بسیار زشت در چاپ شاهنامه‌ها» حساسیت خالقی‌مطلق به تصحیح و انتقال درست متن را عیان می‌کند. این تنوع توضیح می‌دهد چرا عنوان فرعی کتاب «بیست مقاله دربارهٔ شاهنامه، ادب فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران» است، نه صرفا مجموعه‌ای دیگر دربارهٔ فردوسی. ناهمگونی موضوعی طبعا محدودیت کتاب هم هست. «جای پای سال‌ها» کتابی نیست که استدلالی واحد را از آغاز تا پایان پیش ببرد و کسی که مدخلی آموزشی و منظم دربارهٔ شاهنامه می‌خواهد، احتمالا بهتر است از اثری مقدماتی‌تر شروع کند. بعضی مقاله‌ها نیز بدون آشنایی با تاریخ متون ایرانی یا مسائل تصحیح انتقادی خواندن آسانی ندارند. در عوض، برای خواننده‌ای که می‌خواهد خود پژوهش را ببیند، همین پراکندگی امتیاز است. خالقی‌مطلق در این صفحات بارها نشان می‌دهد پژوهش ادبی چگونه از یک نام، یک اختلاف نسخه، یک روایت موازی یا حتی یک خلأ تاریخی آغاز می‌شود و قدم‌به‌قدم به فرضیه‌ا