کتاب تک پرده ای های چخوف

«تک‌پرده‌ای‌های چخوف» مجموعه‌ای از نمایشنامه‌های کوتاه آنتون چخوف با ترجمه و گردآوری داریوش مودبیان است که نشر گویا منتشر کرده است. ویژگی مهم این نسخه آن است که تک‌پرده‌ای‌های چخوف را بر اساس ترتیب زمانی نگارش در کنار یکدیگر قرار می‌دهد؛ بنابراین کتاب فقط مجموعه‌ای برای آشنایی با چند کمدی مشهور مانند «خرس»، «خواستگاری» یا «در مضرات دخانیات» نیست، بلکه امکان دنبال‌کردن بخشی از تحول نمایشنامه‌نویسی چخوف را نیز فراهم می‌کند. این متن‌های کوتاه میان داستان‌های طنزآمیز سال‌های نخست کار او و نمایشنامه‌های بلندی چون «مرغ دریایی»، «دایی وانیا» و «باغ آلبالو» قرار می‌گیرند و بسیاری از سازوکارهایی را که بعدها در آن آثار پیچیده‌تر می‌شوند، در مقیاسی کوچک‌تر آشکار می‌کنند. چخوف بیشتر این نمایشنامه‌ها را «شوخی» یا «وودویل» می‌نامید. موقعیت اولیه معمولا ساده است: کسی برای خواستگاری آمده، طلبکاری برای گرفتن پول وارد خانه‌ای شده، سخنرانی باید دربارهٔ موضوعی معین انجام شود یا مراسمی ظاهرا عادی در حال برگزاری است. اما چند دقیقه کافی است تا آن موقعیت معمولی از کنترل خارج شود. شخصیت‌ها حرف یکدیگر را درست نمی‌شنوند، موضوع گفت‌وگو منحرف می‌شود، غرور و اضطراب وارد رابطه می‌شوند و مسئله‌ای پیش‌پاافتاده به بحرانی مضحک تبدیل می‌شود. خندهٔ چخوف بیش از آنکه از لطیفه بیرون بیاید، حاصل اختلال در ارتباط است. داریوش مودبیان نیز در توضیح این نمایش‌ها بر همین «عدم ارتباط صحیح» میان شخصیت‌ها تأکید می‌کند. آدم‌های چخوف بسیار حرف می‌زنند، اما گفتگو الزاما آنها را به یکدیگر نزدیک نمی‌کند. هرکس گرفتار میل، نگرانی، خودبینی یا تصور خودش از وضعیت است. همین ویژگی باعث می‌شود تک‌پرده‌ای‌ها، با وجود سرعت و وجه کمیک آشکارشان، از مشاهدهٔ دقیق رفتار انسانی فاصله نگیرند. دعوا بر سر زمین، پول، بیماری یا حتی موضوعی بی‌اهمیت می‌تواند ناگهان چیزی از تنهایی، نیاز به تأیید یا ناتوانی شخصیت در فهم دیگری آشکار کند. فرم کوتاه در اینجا صرفا نسخهٔ کوچک‌شدهٔ نمایشنامهٔ بلند نیست. چخوف ناچار است شخصیت، تعارض و ضرباهنگ را با حداقل مقدمات بسازد. ورود یک نفر، تغییر لحن یک جمله یا تکرار یک کلمه می‌تواند مسیر کل نمایش را عوض کند. به همین دلیل این آثار برای شناخت تکنیک نمایشی او نیز اهمیت دارند: اقتصاد در شخصیت‌پردازی، کنترل ریتم، استفاده از مکث و تکرار و توانایی تبدیل گفت‌وگوی روزمره به کنش نمایشی را می‌توان در آنها تقریبا به صورت عریان مشاهده کرد. مزیت نسخهٔ مودبیان، علاوه بر یک‌جا گردآوردن این نمایشنامه‌ها، نگاه تخصصی مترجمی است که بخش مهمی از فعالیتش به پژوهش و ترجمهٔ کمدی و طنز نمایشی اختصاص داشته است. بااین‌حال، کسی که تنها از طریق این تک‌پرده‌ای‌ها با چخوف آشنا شود ممکن است تصویری بیش از حد کمیک از او به دست آورد. پیچیدگی سکوت، فرسودگی زمان و زندگی‌های متوقف‌شده در نمایشنامه‌های متأخر او اینجا هنوز به همان وسعت شکل نگرفته است. ارزش کتاب دقیقا در دیدن مرحله‌ای است که خنده و تلخی شروع کرده‌اند به نزدیک‌شدن به یکدیگر. در جهان این تک‌پرده‌ای‌ها آدم‌ها اغلب به دلیل موضوعات خنده‌دار دعوا می‌کنند، اما خود ناتوانی‌شان در رسیدن به یکدیگر چندان خنده‌دار نیست. شاید چخوف از همین نقطه به نمایشنامه‌های بزرگ‌ترش رسیده باشد: از کشف اینکه گاهی تراژدی انسان درست وسط یک کمدی آغاز می‌شود.