کتاب آزادسازی ذهن

«آزادسازی ذهن: غلبه بر تفکر گروه‌محور و گرایش‌های خودخواهانه» نوشته‌ی دکتر لیندا الدر است که در سال ۲۰۱۹ توسط بنیاد تفکر انتقادی منتشر شد. الدر روان‌شناس تربیتی و رئیس بنیاد تفکر انتقادی و مدیر اجرایی مرکز تفکر انتقادی است و سال‌هاست در کنار ریچارد پل، از چهره‌های شناخته‌شده‌ی این حوزه به شمار می‌رود؛ این کتاب نیز در امتداد همان مسیر در حوزه‌ی تفکر انتقادی، روان‌شناسی شناختی و فلسفه‌ی اجتماعی جای می‌گیرد. موضوع اصلی کتاب دو الگوی فکری‌ای است که به باور نویسنده، مانع اصلی رسیدن انسان به قضاوت مستقل و منصفانه‌اند: خودمحوری و جامعه‌محوری، یا همان چیزی که گاه تفکر گروهی نامیده می‌شود.
خودمحوری در این کتاب به گرایش طبیعی ذهن اشاره دارد به این‌که خواسته، منفعت و برداشت شخصی را معیار سنجش درستی و نادرستی هر چیز قرار دهد. در برابر آن، جامعه‌محوری زمانی رخ می‌دهد که فرد به‌واسطه‌ی تعلق به گروه، قوم، دین یا فرهنگی خاص، ارزش‌ها و باورهای همان مجموعه را بی‌آنکه بررسی‌شان کند، حقیقتی بدیهی تلقی کند. برای نمونه باورهایی که فرد از دوران کودکی و در دل خانواده یا اجتماع خود شنیده، حتی اگر هرگز آگاهانه بررسی نشده باشند، اغلب به‌صورت مسلمات پذیرفته می‌شوند؛ و همین سازوکار در مقیاس بزرگ‌تر، در سطح یک ملت یا فرهنگ نیز تکرار می‌شود.
الدر توضیح می‌دهد این دو گرایش نه‌تنها مستقل از هم نیستند، بلکه معمولا یکدیگر را تقویت می‌کنند: انسان گاه از راه تعلق به یک گروه در واقع دنبال منافع شخصی خود است و گاه باور شخصی‌اش را با استناد به تأیید گروه، موجه جلوه می‌دهد. کتاب همچنین به نقش زبان در بازتولید این مرزبندی‌ها می‌پردازد؛ اینکه چگونه توصیف گروه خودی و گروه بیگانه با واژگانی نابرابر صورت می‌گیرد و همین امر بدون آنکه فرد متوجه شود، بر قضاوت‌های او اثر می‌گذارد. بخشی دیگر از کتاب به کارکرد جامعه‌محورانه‌ی استدلال اخلاقی اختصاص دارد؛ یعنی وضعیتی که فرد گمان می‌کند معیاری عام و عقلانی به کار می‌برد، در حالی که در عمل تنها از منافع گروه خود دفاع می‌کند.
راهکاری که الدر در برابر این الگوها پیشنهاد می‌کند، پرورش نوعی تفکر انتقادی منصفانه است؛ توانایی زیر سوال بردن حتی باورهایی که بیشترین پیوند را با هویت فردی یا گروهی دارند. این رویکرد شامل مهارت‌هایی چون شناسایی پیش‌فرض‌های پنهان، بررسی مستقل شواهد، پرهیز از معیار دوگانه در قضاوت درباره‌ی خود و دیگران و توجه جدی به دیدگاه مخالف است. شایان ذکر است که هدف کتاب جهت‌دهی به باورهای خواننده نیست؛ بلکه کمک به او است تا فرایند شکل‌گیری باورهای خود را بهتر بشناسد و نیروهایی را که ممکن است بدون آگاهی‌اش بر قضاوتش اثر بگذارند، تشخیص دهد.
کتاب «آزادسازی ذهن» اما مسئله را در سطح فردی متوقف نمی‌کند؛ در فصل‌های پایانی، بحث به سمت آنچه الدر «جوامع انتقادی» می‌نامد گسترش می‌یابد و نشان می‌دهد که نظام آموزشی، رسانه و نهادهای اجتماعی نیز نقش مهمی در تقویت یا تضعیف پرسشگری عقلانی دارند. در پایان کتاب نیز ضمیمه‌ای با تعریف‌های پایه و منطق حاکم بر تفکر جامعه‌محور آمده که می‌تواند مسیر خواندن فصل‌های اصلی را برای خواننده روشن‌تر کند.
در مجموع «آزادسازی ذهن» کوششی است برای ارائه‌ی نظریه‌ای یکپارچه از نحوه‌ی شکل‌گیری قضاوت انسانی؛ نظریه‌ای که خطاهای مشترک ذهن آدمی را فارغ از فرهنگ یا گروه خاص، در نظر می‌گیرد. الدر در این اثر از تمثیل سقراط و ایده‌ی «زندگی بررسی‌شده» بهره می‌برد تا نشان دهد بررسی جدی الگوهای فکری خود حتی در دوره‌های آشفتگی و تردید، همچنان ممکن و ضروری است.