کتاب زمزمه ی گلاکن

در «زمزمهٔ گلاکن» قهرمانان قدیمی هنوز زنده‌اند، اما دیگر شبیه افسانه‌ای که درباره‌شان نوشته شده رفتار نمی‌کنند. سال‌ها از ماجرای «جام گمج» گذشته و پنج ناجی آن کتاب حالا به شخصیت‌هایی تقریبا اسطوره‌ای در حافظهٔ مینپی‌ها تبدیل شده‌اند. مسئله وقتی جالب می‌شود که بحران تازه‌ای از راه می‌رسد و معلوم می‌شود قرار نیست همان قهرمانان دوباره جهان را نجات دهند. کارول کندال در این رمان فانتزی کودک و نوجوان، شکاف میان «قهرمان در افسانه» و «انسان معمولی در لحظهٔ خطر» را به مرکز داستان می‌آورد. «زمزمهٔ گلاکن» نخستین بار در ۱۹۶۵ از سوی هارکورت، بریس اند ورلد منتشر شد و دومین رمان مجموعهٔ مینپی‌ها پس از «جام گمج» است. تصویرهای چاپ نخست را ایمرو گوباتو کشیده بود. دنیای مینپی‌ها سرزمینی محصور میان کوه‌هاست؛ جایی که موجوداتی کوچک با آداب، ترس‌ها، تعصب‌ها و افسانه‌های خاص خود زندگی می‌کنند. این بار خطر نه سپاهی مهاجم، بلکه خود طبیعت است. رود واترکرس رفتاری غیرعادی پیدا کرده و آب روستاها را فرا می‌گیرد. ساکنان ناچار به فرار می‌شوند و پنج مینپی که در نگاه نخست هیچ شباهتی به قهرمانان حماسی ندارند، کنار هم قرار می‌گیرند: گلاکن، ناقوس‌زن روستا و شیفتهٔ ماجراهای قهرمانان گذشته؛ اسکامبل، متصدی آب‌بند و ماهی‌فشار؛ کراستابرد گوشه‌گیر؛ گم لوتی، پیرزنی سخت وابسته به میراث خانوادگی‌اش؛ و سیلکی. آنان باید بفهمند چه چیزی مسیر رودخانه را برهم زده و چگونه می‌توان دره را نجات داد. کندال از همین طرح آشنا، یعنی گروهی کوچک که راهی سفری خطرناک می‌شوند، بازی ظریفی با تصور قهرمانی می‌سازد. گلاکن مدت‌ها قهرمانان «جام گمج» را در ذهن خود بزرگ کرده است. وقتی سرانجام با آنان روبه‌رو می‌شود، ابتدا حتی نمی‌شناسدشان؛ آنها بیش از اندازه معمولی‌اند. کرکوس هنگام انتشار کتاب دقیقا به همین نکته توجه کرده بود: قهرمانان بزرگ گذشته اکنون آدم‌هایی کم‌وبیش مضحک و پرعیب به نظر می‌رسند و پنج نفری که باید بحران تازه را حل کنند، خودشان هم در آغاز آشفته، ترسو و نامطمئن‌اند. قهرمانی در جهان کندال صفتی ذاتی نیست؛ کم‌کم در جریان تصمیم‌های کوچک، اشتباه‌ها و ادامه دادن شکل می‌گیرد. این نگاه ادامهٔ یکی از دغدغه‌های اصلی کندال در مجموعهٔ مینپی‌هاست. «جام گمج» با جامعه‌ای درگیر بود که همرنگی را فضیلت می‌دانست و کسانی را که از الگوی جمعی بیرون می‌زدند پس می‌زد. در «زمزمهٔ گلاکن» مسئله کمی تغییر می‌کند. جامعه این بار قهرمانان گذشته را پذیرفته و حتی از آنها افسانه ساخته است، اما خطر آن وجود دارد که یاد قهرمانی جای خود توان قهرمان شدن را بگیرد. پنج شخصیت تازه باید از زیر سایهٔ داستانی که دربارهٔ نسل قبلی شنیده‌اند بیرون بیایند و شیوهٔ خودشان را برای روبه‌رو شدن با خطر پیدا کنند. فانتزی کندال در قیاس با تالکین ساده‌تر است، اما بی‌ساختار نیست. برای مینپی‌ها واژه‌ها، خوراک‌ها، ابزارها، مکان‌ها و سنت‌های مخصوص ساخته شده و همین جزئیات به جهان داستان هویتی مستقل می‌دهند. کرکوس در نقد نخستین چاپ، جهان مینپی‌ها را نمونه‌ای از فانتزی کامل و به‌خوبی شکل‌گرفته دانست و آن را از نظر ساختن واژگان و محیط خیالی به سنت تالکین نزدیک کرد، هرچند پیچیدگی آن بسیار کمتر و برای کودک دسترس‌پذیرتر است. طنز نیز بخش مهمی از این جهان‌سازی است. کندال اجازه نمی‌دهد ماجراجویی به حماسه‌ای پرطمطراق تبدیل شود؛ شخصیت‌ها مرتب دچار بدفهمی می‌شوند، چیزهای عجیب را با منطق ناقص خود توضیح می‌دهند و اغلب از راه آزمون و خطا پیش می‌روند. کتاب البته بدون محدودیت نیست. برخی موجودات و موقعیت‌های سفر بیش از آنکه عمق مستقل داشته باشند، برای پیش بردن ماجراجویی طراحی شده‌اند و الگوی مأموریت، پیدا کردن شیء یا راز کهن و گذشتن از موانع، برای خوانندهٔ امروز بسیار آشناست. اما کندال این قالب را با شخصیت‌هایی نجات می‌دهد که شکست‌ناپذیر نیستند. جذابیت اصلی داستان در این نیست که آنها کارهای خارق‌العاده می‌کنند؛ در این است که هر کدام با ضعف خود وارد سفر می‌شود و همان ضعف گاهی بخشی از راه حل می‌شود. «زمزمهٔ گلاکن» به همین دلیل فقط دنباله‌ای برای استفاده از موفقیت «جام گمج» نیست. کندال پرسشی را که در کتاب نخست دربارهٔ فردیت طرح کرده بود، اینجا به شکل دیگری ادامه می‌دهد: وقتی یک جامعه داستان قهرمانانش را بارها تعریف کرده، آیا هنوز می‌تواند قهرمان تازه‌ای بشناسد؟ شاید صدای گلاکن از دور شنیده شود، اما آنچه در پایان اهمیت دارد خود ناقوس نیست. کسی باید صدای ضعیفش را بشنود و جرئت کند دنبال آن برود.