کتاب رگبار

در «رگبار»، شایعه‌ای که میان شاگردان یک مدرسه شکل می‌گیرد، به‌تدریج زندگی معلم تازه‌وارد را دگرگون می‌کند. آقای حکمتی، مردی مودب و تا اندازه‌ای دست‌وپاچلفتی، به مدرسه‌ای در جنوب تهران منتقل شده است. ورود او به محله، برخورد با شاگردان و آشنایی با عاطفه، خواهر یکی از آن‌ها، زمینهٔ داستانی را فراهم می‌کند که عشق در آن پیوسته زیر نگاه دیگران قرار دارد. کتاب «رگبار»، به کوشش ذبیح‌الله رحمانی، از مجموعهٔ «پروندهٔ فیلم‌های سینمای ایران به قلم هفت منتقد»، به بازخوانی نخستین فیلم بلند بهرام بیضایی، ساختهٔ سال ۱۳۵۱، اختصاص دارد؛ اثری که جایگاه مهمی در شکل‌گیری سینمای نوگرای ایران پیدا کرد. حکمتی، با بازی پرویز فنی‌زاده، به محیطی وارد می‌شود که مناسبات آن را نمی‌شناسد. آشنایی او با عاطفه، با بازی پروانه معصومی، به‌سرعت موضوع گفت‌وگو و قضاوت اهالی محله می‌شود. آقارحیم، قصاب محله، نیز به عاطفه علاقه دارد و حضور او تعارضی ایجاد می‌کند که از رقابت دو مرد فراتر می‌رود. موقعیت اجتماعی، اعتبار محلی و تصور مردم از رفتار پذیرفتنی در شکل‌گیری این کشمکش دخالت دارند. ویژگی جالب روایت آن است که شایعه صرفا بازتاب رابطه‌ای موجود نیست؛ به گفتهٔ خود بیضایی، کوشش حکمتی برای انکار شایعه و برخوردهایی که در پی آن رخ می‌دهند، در شکل‌گیری علاقهٔ واقعی او نقش پیدا می‌کنند. بیضایی این وضعیت را با طنزی ظریف و زبانی تصویری روایت می‌کند. فیلم سیاه‌وسفید است و از تدوین پرتحرک، ترکیب‌بندی‌های حساب‌شده و موقعیت‌های کمیک بهره می‌گیرد. حرکت شخصیت‌ها در کوچه‌ها، حضور مداوم کودکان و نگاه کنجکاو اهالی، محله را به فضایی تبدیل می‌کند که در آن تقریبا هیچ رابطه‌ای کاملا خصوصی باقی نمی‌ماند. در چنین جهانی، تفاوت میان آنچه شخصیت احساس می‌کند و تصویری که دیگران از او می‌سازند، یکی از سرچشمه‌های اصلی کشمکش است. این ویژگی به فیلم امکان می‌دهد بدون کنار گذاشتن جذابیت داستان عاشقانه، مناسبات اجتماعی پیرامون آن را نیز آشکار کند. مدرسه در «رگبار» جایگاهی فراتر از محل کار حکمتی دارد. کوشش او برای بازسازی فضای متروک نمایش و فراهم‌کردن امکان اجرای تئاتر برای شاگردان، وجه دیگری از شخصیتش را نشان می‌دهد. در این بخش، پیوند تجربهٔ تئاتری بیضایی با سینمای او آشکار می‌شود. نمایشی که قرار است کودکان اجرا کنند، در کنار مناسبات نمایشی زندگی روزمرهٔ محله قرار می‌گیرد؛ جایی که هرکس نقشی اجتماعی دارد و رفتار دیگران را زیر نظر می‌گیرد. از این منظر، می‌توان «رگبار» را فیلمی دربارهٔ دشواری یافتن جایگاهی مستقل در میان انتظارات جمعی نیز خواند. این نگاه، البته تنها امکان تفسیر فیلم نیست. برخی خوانش‌ها بر تقابل روشنفکر و جامعهٔ سنتی تأکید کرده‌اند و برخی دیگر، عشق و ناتوانی شخصیت‌ها در بیان آزادانهٔ احساساتشان را برجسته می‌کنند. هر دو مسیر با شواهدی از فیلم پشتیبانی می‌شوند، اما اگر همهٔ شخصیت‌ها صرفا نمایندهٔ نیروهای اجتماعی فرض شوند، طنز، آسیب‌پذیری و فردیت آن‌ها کم‌رنگ خواهد شد. اهمیت بازخوانی انتقادی «رگبار» در امکان سنجش همین نسبت میان داستان، فرم و تفسیرهای اجتماعی است. مجموعهٔ نشر عینک با گردآوردن نوشته‌های منتقدان نسل‌های جدیدتر می‌کوشد فیلم‌های شناخته‌شدهٔ سینمای ایران را دوباره در معرض بررسی قرار دهد. دربارهٔ «رگبار»، این کوشش با سرگذشت خود فیلم نیز نسبتی معنادار دارد: اثری که نسخهٔ باقی‌مانده‌اش در سال ۲۰۱۱ مرمت شد و امکان نمایش دوبارهٔ آن برای مخاطبان تازه فراهم آمد. کتاب نیز می‌تواند همراه این بازگشت باشد؛ فرصتی برای دقیق‌تر دیدن فیلمی که از شایعه‌ای کوچک در یک کلاس درس آغاز می‌شود و به بررسی رابطهٔ فرد با نگاه و داوری دیگران می‌رسد.