کتاب کندو

هفت کافه در مسیر جنوب تا شمال تهران؛ مردی که باید بی‌پول وارد آن‌ها شود، بخورد و بنوشد و از پس هر برخورد جان سالم به در ببرد. این موقعیت ساده و خشونت‌بار، هستهٔ داستان «کندو» ساختهٔ فریدون گله است. کتاب «کندو»، به کوشش ذبیح‌الله رحمانی، از مجموعهٔ «پروندهٔ فیلم‌های سینمای ایران به قلم هفت منتقد»، به بازخوانی این فیلم محصول سال ۱۳۵۴ اختصاص دارد. هدف مجموعه، فراهم‌کردن فرصتی برای مواجههٔ نسل‌های جدیدتر منتقدان با آثاری است که دربارهٔ آن‌ها بسیار نوشته شده، اما هنوز می‌توان با پرسش‌هایی تازه به سراغشان رفت. «کندو» ماجرای ابی، با بازی بهروز وثوقی، را دنبال می‌کند؛ مردی که پس از آزادی از زندان، در معاشرت با آقاحسینی، با بازی داود رشیدی، درگیر شرطی نامتعارف می‌شود. ابی باید از هفت کافه و رستوران عبور کند و بدون پرداخت پول از آن‌ها پذیرایی بگیرد. هر برخورد، امکان خشونت تازه‌ای را پیش می‌آورد و مسیر او به‌تدریج از یک ماجراجویی ظاهرا بیهوده به مواجهه‌ای دردناک با شهر و مناسبات آن تبدیل می‌شود. ساختار هفت‌مرحله‌ای فیلم یادآور الگوی هفت‌خوان در روایت‌های پهلوانی نیز هست، هرچند قهرمان گله با پهلوانان پیروزمند فاصلهٔ زیادی دارد. تهران در این فیلم صرفا محل وقوع حوادث نیست. حرکت ابی از پایین به بالای شهر، تفاوت محیط‌های اجتماعی و قواعد نانوشتهٔ آن‌ها را آشکار می‌کند. قهوه‌خانه‌ها، خیابان‌ها و کافه‌ها فضاهایی‌اند که شخصیت باید در هرکدام جایگاه خود را دوباره بیازماید. می‌توان این حرکت را شکلی از اعتراض به مناسبات طبقاتی دانست، اما چنین تفسیری همهٔ رفتار ابی را توضیح نمی‌دهد. غرور جریحه‌دارشده، میل به اثبات خود، خشونت و نوعی سرسختی ویرانگر نیز در کنش او حضور دارند. همین پیچیدگی سبب می‌شود نتوان شخصیت را به نمایندهٔ سادهٔ یک طبقه یا یک آرمان سیاسی فروکاست. جایگاه «کندو» در تاریخ نقد سینمای ایران نیز ثابت نمانده است. فیلم هنگام نمایش با استقبال یکدست منتقدان روبه‌رو نشد و اعتبار امروزی آن تا اندازه‌ای حاصل بازنگری‌های بعدی است. ازاین‌رو، بازخوانی آن فرصتی برای بررسی تغییر معیارهای ارزش‌گذاری سینمایی فراهم می‌کند. آنچه زمانی ممکن بود به‌سبب نزدیکی به قراردادهای فیلمفارسی یا حضور شخصیت‌های عامه‌پسند کم‌اهمیت شمرده شود، امروز می‌تواند از منظر واقع‌گرایی شهری، ساختار روایت، بازیگری و بازنمایی خشونت اجتماعی دوباره بررسی شود. البته اعتبار تاریخی یک فیلم به معنای بی‌نیازی آن از نقد نیست؛ همین فاصلهٔ زمانی امکان می‌دهد قوت‌های هنری و محدودیت‌هایش جداگانه سنجیده شوند. طرح کتاب بر گردآوردن هفت نگاه انتقادی به یک فیلم استوار است. ذبیح‌الله رحمانی در توضیح این مجموعه بر ضرورت تمرکز چند منتقد بر یک اثر و استفاده از دیدگاه نویسندگان نسل‌های سوم و چهارم تأکید کرده است. چنین رویکردی می‌تواند از محدودیت تک‌صدایی در نقد فیلم بکاهد، به‌ویژه دربارهٔ اثری مانند «کندو» که خوانش‌های اجتماعی، سیاسی و زیبایی‌شناختی متفاوتی را برمی‌انگیزد. بااین‌حال، تعدد نویسندگان به‌خودی‌خود ضامن تنوع واقعی دیدگاه‌ها نیست؛ اهمیت مجموعه به کیفیت استدلال‌ها، توجه به جزئیات فیلم و توانایی آن‌ها در بازاندیشی داوری‌های پیشین بستگی دارد. «کندو» در کنار مجلدهایی دربارهٔ «تنگنا»، «رگبار»، «سوته‌دلان»، «دایره مینا» و «آرامش در حضور دیگران» منتشر شده است. کنار هم قرار گرفتن این آثار، امکان مطالعهٔ وجوه متفاوت سینمای ایران در دهه‌های پیش از انقلاب را فراهم می‌کند. برای علاقه‌مندان تاریخ سینما، ارزش این کتاب در فرصتی است که برای دوباره دیدن فیلم فریدون گله فراهم می‌آورد: بازگشت به هفت کافهٔ ابی و سنجیدن اینکه چگونه یک شرط‌بندی ظاهرا کوچک، به بستری برای نمایش مناسبات شهر، منزلت اجتماعی و خشونت بدل می‌شود.