کتاب بیچاره آن مرحوم

مردی ازدواج می‌کند و خیلی زود درمی‌یابد که در زندگی مشترکش نفر سومی هم حضور دارد: شوهر درگذشتهٔ همسرش. عکس او روی دیوار است، نامش مرتب در گفت‌وگوها تکرار می‌شود و حتی سفر ماه‌عسل زوج تازه‌ازدواج‌کرده از خاطرات او پیروی می‌کند. این موقعیت خنده‌دار و آزاردهنده، موضوع داستان «بیچاره آن مرحوم» اثر لوئیجی پیراندلو است که عنوان خود را به مجموعه‌ای از هشت داستان کوتاه او داده است. کتاب با ترجمهٔ زهرا خانلری منتشر شده و خواننده را با یکی از ویژگی‌های مهم داستان‌نویسی پیراندلو آشنا می‌کند: توانایی تبدیل موقعیت‌های معمول زندگی به تعارض‌هایی که تصور آدم‌ها از خود و دیگران را دگرگون می‌کنند. در داستان عنوانی، بارتولینو فیورنزو، شیمی‌دانی کم‌رو و بی‌تجربه، با زنی بیوه به نام لینا ازدواج می‌کند. شوهر نخست لینا، کوزیمو تادئی، مهندسی موفق بوده که خانه و دارایی خود را برای همسرش به جا گذاشته است. لینا از او با محبت یاد می‌کند و حتی نامی که به آن شناخته می‌شود یادگار شوهر سابقش است. بارتولینو به‌تدریج احساس می‌کند در خانه‌ای زندگی می‌کند که پیش از ورود او، همه‌چیزش شکل گرفته است. او با مردی رقابت می‌کند که دیگر زنده نیست، اما حضورش در خاطرات و عادت‌های لینا از حضور بسیاری از زندگان پررنگ‌تر است. پیراندلو این موقعیت را با طنزی پیش می‌برد که به‌تدریج معنای تلخ‌تری پیدا می‌کند. بارتولینو در علم خود تواناست، اما در بیان خواسته‌های شخصی درمانده می‌شود. حتی کوشش‌هایش برای ابراز محبت، زیر سایهٔ مقایسه با شوهر پیشین قرار می‌گیرد. نکتهٔ ظریف داستان این است که لینا لزوما قصد تحقیر او را ندارد؛ بسیاری از رفتارهایش حاصل عادتی دیرپا هستند که خود چندان متوجه آن نیست. از اینجا تعارض از حسادت معمول زناشویی فراتر می‌رود و به مسئلهٔ دشوارتری می‌رسد: انسان تا چه اندازه می‌تواند مستقل از گذشته، عادت‌ها و تصویری که دیگران از او ساخته‌اند زندگی کند؟ چنین پرسشی در بخش مهمی از جهان داستانی پیراندلو حضور دارد. او که بیشتر با نمایشنامه‌هایی چون «شش شخصیت در جست‌وجوی نویسنده» شناخته می‌شود، در داستان‌های کوتاهش نیز به ناپایداری هویت و تفاوت میان تجربهٔ درونی انسان و جایگاه اجتماعی او توجه می‌کند. شخصیت‌هایش غالبا با موقعیتی روبه‌رو می‌شوند که قواعد آشنای زندگی را ناگهان بی‌اعتبار می‌کند. ویژگی مهم این شیوه، حضور هم‌زمان خنده و رنج است. پیراندلو در رسالهٔ «طنز» توضیح می‌دهد که تأمل دربارهٔ موقعیتی مضحک می‌تواند نگاه ما را به شخصی که ابتدا مایهٔ خنده بوده تغییر دهد. در «بیچاره آن مرحوم» نیز دست‌وپاچلفتی‌بودن بارتولینو خنده‌دار است، اما درماندگی او در یافتن جایگاهی مستقل، به‌تدریج جنبه‌ای دردناک پیدا می‌کند. هشت داستان این کتاب نمونه‌هایی برگزیده از داستان‌نویسی پیراندلو هستند و نباید مجموعه را اثری مستقل با طرحی پیوسته تصور کرد. داستان‌های کوتاه او در دوره‌های مختلف نوشته شده‌اند و بعدها در مجموعهٔ گستردهٔ «داستان‌هایی برای یک سال» گرد آمدند. انتخاب تعدادی از آن‌ها فرصتی برای آشنایی فشرده با جهان نویسنده فراهم می‌کند، هرچند گستردگی و تحول تاریخی این جهان را به‌طور کامل نشان نمی‌دهد. آنچه داستان عنوانی را به مدخلی مناسب برای شناخت پیراندلو تبدیل می‌کند، دقت او در پروراندن یک موقعیت ظاهرا کوچک است. عکس مرد درگذشته، خانه‌ای که او ساخته و نامی که برای همسرش انتخاب کرده، به‌تدریج معنایی فراتر از یادگارهای زندگی گذشته پیدا می‌کنند. بارتولینو در برابر این اشیا و خاطرات، با حضوری روبه‌روست که نمی‌تواند مستقیما با آن گفت‌وگو کند. پیراندلو از همین بن‌بست، طنزی می‌سازد که خواننده را میان خندیدن به شخصیت و درک رنج او معلق نگه می‌دارد.