کتاب تاریخ

کتاب «تاریخ» نوشته‌ی جان ایچ آرنولد، از مجموعه کتب «مختصر و مفید» است که توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر می‌شود. هدف از این مجموعه کتب، آشنا کردن خوانندگان با یک حوزه‌ی خاص یا یک دانشمند ویژه، به نحو کوتاه اما همه‌جانبه است. کتاب حاضر، که توسط استاد تاریخ در دانشگاه کمبریج تألیف شده است، به موضوع تاریخ اختصاص یافته است. البته منظور از تاریخ، اساسا شرح رویدادهای تاریخی نیست، بلکه اندیشیدن درباره‌ی خود مفهوم تاریخ منظور است. در همین راستا، پرسش‌های اصلی کتاب عباتند از: «تاریخ» به ‌مثابۀ یک رشتۀ دانشگاهی و یک کردار فکری دقیقا چیست؟ مورخان حقیقت را کشف می‌کنند یا آن را برمی‌سازند؟ و مهم‌تر از همه، چگونه می‌توان نسبتی خردمندانه میان الزام به حقیقت و ناگزیری روایت در تاریخ‌نگاری برقرار ساخت؟ کتاب ابتدا با روایت یک پرونده‌ی جنایی از قرون وسطی - مرگ مرموز مردی در سده‌ی سیزدهم میلادی - گشوده می‌شود. نویسنده از این ماجرا همچون تمثیلی از کار مورخ بهره می‌گیرد: مورخ همچون کارآگاهی است که با شواهدی ناقص، گواهی‌هایی متعارض و ردپایی مبهم روبه‌روست و ناگزیر است از میان این قطعات پراکنده، روایتی منسجم و مستدل بسازد. این نقطه، سنگ بنای استدلال اصلی کتاب است: تاریخ نه صرفا آنچه روی داده، بلکه فرایندی پویا از تفسیر شواهد باقی‌مانده به دست انسان‌هایی است که خود در بستر زمان و مکان خاصی می‌اندیشند. نویسنده در ادامه به سنت تاریخ‌نگاری در غرب پرداخته است، مسیری که با روایت‌های اسطوره‌ای در یونان باستان آغاز شده، با هردودت و توسیدید شکل پژوهش به خود گرفته، در وقایع‌نگاری‌های قرون وسطی ادامه یافته و سرانجام در سده‌ی نوزدهم به بلوغ رسیده است. بررسی نقش اسناد تاریخی، بررسی گروه‌های حاشیه‌ای در تاریخ‌نگاری، بحث از روایت‌های خرد و کلان و ارتباط هویت کنونی یک ملت با هویت تاریخی آن و مردمان گذشته از موضوعات باقی کتاب هستند که مورد بحث نویسنده قرار گرفته‌اند. در مجموع، این کتاب را می‌توان دوره‌ی فشرده‌ی روش‌شناسی و فلسفه‌ی تاریخ برای دانشجویان، پژوهشگران و همه‌ی کسانی دانست که نمی‌خواهند صرفا اطلاعات تاریخی را دریافت کنند، بلکه، علاوه بر آن، می‌خواهند بدانند خود این اطلاعات چگونه، با چه پیش‌فرض‌هایی و از میان چه غربال‌هایی جمع‌آوری و تولید شده‌اند.