کتاب درسگفتارهایی درباره فلسفه تاریخ

میخائیل واسیلیویچ پوپوف، فیلسوف و اقتصاددان دورۀ شوروی، به دلیل فعالیت ها و آثارش در زمینه های فلسفه و علوم اجتماعی شناخته شده است. کتاب او، «درسگفتارهایی درباره فلسفه تاریخ»، دیدگاهی مارکسیستی در مورد پیشرفت جوامع بشری ارائه می‌کند. اندیشۀ پوپوف عمیقا ریشه در بر برداشت ماتریالیستی از تاریخ تکیه دارد. به عقیدۀ او توسعه جوامع انسانی توسط رابطه دیالکتیکی بین نیروهای مولد و روابط تولید، هدایت می شود. این ماتریالیسم دیالکتیکی اساس تحلیل او از فرآیندهای تاریخی را تشکیل می دهد. از طرف دیگر اقتصاد یک جامعه اساسا روبنای آن جامعه، از جمله فرهنگ، سیاست و ایدئولوژی را شکل می دهد. او بررسی می کند که چگونه تغییرات در شیوه تولید منجر به دگرگونی در روابط و نهادهای اجتماعی می شود. پوپوف چندین مرحله از پیشرفت تاریخی را ترسیم می کند که هر کدام با شیوه های تولید متفاوت متعین شده اند. مرحلۀ اول کمونیسم اولیه است، اولین شکل جامعه بشری که شامل مالکیت اشتراکی منابع و ساختارهای اجتماعی برابری طلب بوده است. مرحلۀ دوم تاریخ جامعۀ برده است که با ظهور مالکیت خصوصی و شکاف طبقاتی، با برده داری به عنوان یک شیوه تولید انبوه، آغاز شد. مرحلۀ سوم فئودالیسم است که ویژگی آن تسلط اشراف و مالکان زمین بر رعیا و همچنین کشاورزی به عنوان فعالیت اصلی اقتصادی است. پوپوف مرحلۀ بعدی تاریخ را سرمایه داری معرفی می کند که شامل تولید صنعتی و طبقه بندی جامعه به بورژوازی و پرولتاریا است. به عقیدۀ او مرحلۀ بعدی تاریخ سوسیالیسم است که مرحلۀ انتقالی به سمت کمونیسم است، مرحله ای که در آن طبقۀ کارگر کنترل ابزار تولید را به دست می گیرد. مرحله نهایی رشد انسانی نیز با از بین رفتن کامل شکاف طبقاتی و ایجاد یک جامعه بی طبقه و بدون دولت شکل می گیرد. در این بین مبارزه طبقاتی یک موضوع اصلی در تحلیل پوپوف است. او معتقد است که تاریخ همه جوامعی که تاکنون وجود داشته، تاریخ مبارزات طبقاتی بوده است. تضاد بین طبقات ستمگر و ستمدیده موجب تغییرات و دگرگونی های تاریخی شده است و منجر به سرنگونی نهایی نظام های استثمارگر می شود. او همچنین به نقد سیستم سرمایه داری پرداخته است و چشم اندازی از جامعۀ سوسیالیست و کمونیست ارائه کرده است.