کتاب درباره نقد

«درباره نقد» نوشته نوئل کرول، فیلسوف آمریکایی هنر و زیبایی‌شناسی، دفاعی صریح از کاری است که بخشی از نقد معاصر از انجام آن فاصله گرفته است: داوری. کرول بحث خود را از وضعیتی آغاز می‌کند که منتقدان ممکن است اثری را توصیف کنند، زمینه تاریخی‌اش را بشکافند یا لایه‌های معنایی آن را تفسیر کنند، اما از گفتن اینکه اثر موفق است یا شکست خورده و چرا، پرهیز کنند. تز مرکزی کتاب روشن است: نقد هنری زمانی واقعا نقد است که به ارزیابی مستدل برسد. منتقد نباید فقط بگوید چه چیزی در اثر وجود دارد؛ باید درباره ارزش آن نیز داوری کند و برای داوری خود دلیل بیاورد. «درباره نقد» در سال ۲۰۰۹ از سوی راتلج منتشر شد و یکی از صورت‌بندی‌های منسجم کرول درباره ماهیت و وظیفه نقد هنری است. این تأکید بر ارزیابی به معنای بازگشت به نقد سلیقه‌ای نیست. کرول میان «دوست داشتم» و «اثر موفقی است» فاصله می‌گذارد. منتقد برای داوری باید نشان دهد اثر چه می‌کند، به چه سنت یا گونه‌ای تعلق دارد، چه هدف هنری‌ای دنبال می‌کند و اجزای آن چگونه در خدمت یا در تعارض با این هدف قرار گرفته‌اند. به همین دلیل او فعالیت نقد را به چند جزء تفکیک می‌کند: توصیف، طبقه‌بندی، زمینه‌گذاری، توضیح نشانه‌ها، تفسیر، تحلیل و سرانجام ارزیابی. شش فعالیت نخست مواد استدلالی لازم برای آخری را فراهم می‌کنند. نقدی که فقط رأی مثبت یا منفی صادر کند، از نظر او به همان اندازه ناکافی است که متنی بسیار پیچیده درباره یک اثر بنویسد اما هرگز روشن نکند آن اثر چه ارزشی دارد. «طبقه‌بندی» در نظریه کرول اهمیتی ویژه دارد. نمی‌توان یک کمدی موقعیت را به دلیل نداشتن عمق تراژدی شکسپیری محکوم کرد، همان‌طور که نمی‌توان از هر رمان پلیسی انتظار داشت همان اهداف رمان روان‌شناختی را دنبال کند. اثر باید تا اندازه زیادی با توجه به نوع، سنت و مقاصدی سنجیده شود که خود درون آنها عمل می‌کند. از همین‌جا ایده «ارزیابی وابسته به مقوله» شکل می‌گیرد: منتقد ابتدا باید بفهمد با چه نوع اثری روبه‌روست و سپس بپرسد اثر در انجام کاری که آن نوع از هنر برای خود تعریف کرده تا چه اندازه موفق بوده است. این موضع راهی برای دفاع از عینیت نسبی داوری هنری نیز فراهم می‌کند، زیرا ارزش‌گذاری دیگر صرفا به ذوق شخصی منتقد وابسته نیست. اما بخش بحث‌برانگیز نظریه کرول به «قصد هنرمند» مربوط می‌شود. او معتقد است برای فهم و ارزیابی اثر باید جدی بگیریم که هنرمند قصد انجام چه کاری داشته است. اثر هنری برای کرول نوعی کنش انسانی است و ارزیابی آن تا اندازه‌ای مستلزم سنجش موفقیت همان کنش است. این رویکرد او را در برابر نظریه‌هایی قرار می‌دهد که قصد مولف را نامربوط می‌شمارند یا معنای اثر را عمدتا از واکنش مخاطب، ساختار متن یا زمینه‌های ایدئولوژیک استخراج می‌کنند. کرول البته زمینه تاریخی و تفسیر را کنار نمی‌گذارد؛ اعتراض او به تبدیل این فعالیت‌ها به جایگزینی برای خود داوری انتقادی است. درست همین نقطه یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های کتاب را نیز آشکار می‌کند. آلن گلدمن در نقد مفصل خود بر «درباره نقد» می‌پرسد چرا ارزش یک اثر باید به آنچه هنرمند آگاهانه قصد کرده محدود شود. آثار بزرگ گاه ظرفیت‌هایی پیدا می‌کنند که سازنده‌شان پیش‌بینی نکرده است، و تاریخ هنر نیز می‌تواند اهمیت تازه‌ای به اثری بدهد که در قصد اولیه خالق آن وجود نداشته است. اگر تنها موفقیت در تحقق نیت هنرمند معیار باشد، برخی خوانش‌های قدرتمند بعدی یا تأثیرهای تاریخی ناخواسته دشوارتر توضیح داده می‌شوند. مسئله دیگری نیز باقی می‌ماند: حتی منتقدان آگاه ممکن است درباره اینکه هدف یک گونه چیست یا تحقق موفق آن هدف دقیقا چه معنایی دارد اختلاف کنند. بنابراین کرول دفاعی نیرومند از عقلانی بودن نقد ارائه می‌دهد، اما مسئله عینیت زیبایی‌شناختی را یکسره حل نمی‌کند. امتیاز «درباره نقد» در این است که کرول فلسفه نقد را از سطح بحث‌های انتزاعی پایین می‌آورد و آن را دوباره به عمل منتقد وصل می‌کند. مثال‌هایش از هنرهای تجسمی، ادبیات و هنرهای اجرایی می‌آیند و نثرش برخلاف بسیاری از نوشته‌های تخصصی زیبایی‌شناسی، برای منتقد و خواننده جدی هنر نیز قابل پیگیری است. کتاب در عین حال یادآوری می‌کند که نقد خوب شکلی از مسئولیت استدلالی است: منتقد حق دارد داوری کند، اما همان لحظه موظف می‌شود نشان دهد این داوری از کجا آمده است. اگر نقد فقط توصیف کند، بخشی از کارش را انجام داده است؛ اگر فقط حکم صادر کند، تقریبا هیچ کاری نکرده است. فاصله میان این دو همان جایی است که کرول منتقد را قرار می‌دهد: مقابل اثری که باید آن را دقیق ببیند، بفهمد و سرانجام شهامت این را داشته باشد که بگوید چه ارزشی در آن یافته است و چرا.