کتاب نامه باستان (جلد چهارم)

«نامه باستان، جلد چهارم: از داستان فرود سیاوش تا داستان اکوان دیو» بخشی از طرح بلند میرجلال‌الدین کزازی برای ویرایش و شرح سراسر شاهنامه است. این جلد درست در یکی از پرحادثه‌ترین دوره‌های بخش پهلوانی قرار می‌گیرد: کیخسرو بر تخت ایران نشسته و اندیشهٔ خون‌خواهی سیاوش به نیروی پیش‌برندهٔ روایت بدل شده است. از اینجا شاهنامه وارد رشته‌ای از جنگ‌ها، خطاهای پهلوانان، سوگ‌ها و رویارویی‌های بزرگ می‌شود که از تراژدی فرود آغاز می‌شوند و پس از رزم کاموس کشانی به داستان شگفت اکوان دیو می‌رسند. «نامه باستان» فقط متن شاهنامه همراه با معنی واژه‌های دشوار نیست. کزازی در سراسر این مجموعه می‌کوشد بیت‌ها را از چند سو بخواند: واژه‌شناسی و ریشه‌شناسی، اسطوره و نماد، سبک و تاریخ زبان، زیبایی‌شناسی، بلاغت و نسخه‌شناسی. در پایان هر جلد نیز بخش‌هایی مانند گزارش بیت‌ها، فرهنگ واژگان و واژه‌نمای ریشه‌شناختی آمده است. جلد چهارم نیز همین روش را برای بخش‌هایی چون کیخسرو، داستان فرود سیاوش، رزم کاموس کشانی و اکوان دیو ادامه می‌دهد. خود مجموعه برای دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی تدوین شده و از آغاز قرار بوده ویرایش و گزارش شاهنامه را از ابتدا تا پایان در بر گیرد. مرکز عاطفی آغاز این جلد داستان فرود است؛ پسر سیاوش و جریره و برادر ناتنی کیخسرو. کیخسرو هنگام فرستادن سپاه برای خون‌خواهی پدر، به توس سفارش می‌کند که از قلمرو فرود نگذرد تا برخوردی میان او و سپاه ایران پیش نیاید. توس فرمان را نادیده می‌گیرد و همین تصمیم رشته‌ای از سوءتفاهم، غرور و خشونت را آغاز می‌کند. فرود که خود می‌خواهد در خون‌خواهی سیاوش همراه ایرانیان باشد، سرانجام به دست همان سپاه کشته می‌شود. پس از مرگ او، مادرش دژ را به آتش می‌کشد و خود نیز جان می‌دهد. داستان از تلخ‌ترین نمونه‌های شاهنامه است که در آن دشمن بیرونی عامل اصلی فاجعه نیست؛ خطای پهلوانان ایرانی است که کار را به نابودی یکی از فرزندان سیاوش می‌کشاند. این بخش برای روش کزازی مناسب است، زیرا معنای داستان تنها از رخدادهای آن به دست نمی‌آید. منزلت پهلوان، مفهوم ننگ و نام، فرمان‌برداری از شاه، پیوندهای خویشاوندی و شیوهٔ سخن گفتن شخصیت‌ها در شکل گرفتن فاجعه نقش دارند. شرح بیت‌به‌بیت کمک می‌کند دیده شود فردوسی چگونه بدون تبدیل شخصیت‌ها به نمونه‌های سادهٔ خیر و شر، فاجعه را از دل چند تصمیم انسانی می‌سازد. توس خطا می‌کند، اما هیولا نیست؛ فرود حق دارد، اما او نیز در منطق پهلوانی همان جهانی زندگی می‌کند که سرانجام نابودش می‌کند. پس از فرود، دامنهٔ نبرد گسترده‌تر می‌شود و داستان رزم کاموس کشانی بخشی بزرگ از جلد را در بر می‌گیرد. اینجا سپاه ایران با مجموعه‌ای از پهلوانان و نیروهای تورانی و هم‌پیمانان آنان روبه‌رو می‌شود و رستم بار دیگر به مرکز میدان بازمی‌گردد. در چنین بخش‌هایی شرح کزازی بیش از همیشه به نام‌ها، سازوبرگ جنگ، تعبیرهای حماسی و ساختمان بلاغی بیت‌ها نیاز دارد. شاهنامه در صحنه‌های نبرد با سرعت حرکت می‌کند، اما همین سرعت بر شبکه‌ای دقیق از تکرارها، تشبیه‌ها، وصف اسب و سلاح و آیین پهلوانی استوار است. کتاب می‌کوشد این لایه‌ها را برای خواننده‌ای که هزار سال از زبان فردوسی فاصله گرفته دوباره آشکار کند. پایان جلد با «اکوان دیو» فضای دیگری دارد. اکوان نخست در هیئت گوری نیرومند ظاهر می‌شود و رستم را با جادوی خود از زمین بلند می‌کند. هنگامی که از رستم می‌پرسد او را به کوه بیندازد یا دریا، رستم با شناخت وارونگی سرشت دیو، چیزی را طلب می‌کند که نمی‌خواهد؛ می‌گوید کوه، تا اکوان برخلاف خواسته‌اش او را به دریا بیفکند. رستم نجات می‌یابد و سرانجام دیو را می‌کشد. این داستان کوتاه‌تر از نبردهای پیشین است، اما برای اسطوره‌شناسی و نمادشناسی که کزازی در شرح خود به آن علاقه دارد، مواد فراوانی فراهم می‌کند: دگرپیکری، وارونگی، آزمون هوش پهلوان و مرز میان جهان انسانی و نیروهای اهریمنی. روش «نامه باستان» در عین سودمندی، سبک خاص خود را هم دارد. زبان کزازی آگاهانه فارسی‌گرایانه است و اصطلاح‌های ساخته یا احیاشدهٔ او ممکن است برای خواننده‌ای که نخستین بار سراغ شرح شاهنامه می‌رود، خود نیازمند عادت کردن باشند. همچنین هر شرح تفسیری ناگزیر از انتخاب است و برخی پژوهش‌های مقایسه‌ای نشان داده‌اند که در موارد اختلاف نسخه یا معنی بیت، شرح‌های دیگر شاهنامه گاه نتیجه‌ای متفاوت و در بعضی موارد دقیق‌تر پیشنهاد کرده‌اند. بنابراین «نامه باستان» را بهتر است شرحی گسترده و صاحب‌نظرانه دانست، نه تفسیری که بحث دربارهٔ هر بیت را برای همیشه پایان داده باشد. جلد چهارم از جایی آغاز می‌شود که خون سیاوش هنوز آرام نگرفته است و به داستانی می‌رسد که رستم با زیرکی از دست دیوی وارونه‌کار می‌گر