کتاب نامه باستان (جلد ششم)

«نامه باستان، جلد ششم: از پادشاهی لهراسپ تا پادشاهی دارای داراب» یکی از مهم‌ترین مجلدات مجموعهٔ میرجلال‌الدین کزازی در ویرایش و شرح شاهنامه است؛ زیرا درست در نقطه‌ای قرار می‌گیرد که جهان کیانی با روایت‌های دینی، پهلوانی و سپس تاریخی‌تر در هم می‌آمیزد. این جلد از پادشاهی لهراسپ آغاز می‌شود، به گشتاسپ و ظهور زرتشت می‌رسد، داستان بزرگ اسفندیار و رویارویی او با رستم را در بر می‌گیرد و پس از پادشاهی بهمن و همای، تا آغاز فرمانروایی داراب پیش می‌رود. لهراسپ در آغاز این بخش با مسئله‌ای روبه‌روست که از پایان جلد پنجم باقی مانده بود: چرا کیخسرو او را جانشین خود کرده است؟ حتی زال و برخی بزرگان نسبت به این انتخاب تردید دارند. روایت‌های کهن نیز دربارهٔ جایگاه و تبار لهراسپ یکسان نیستند. در سنت اوستایی او حضوری کم‌رنگ‌تر دارد، اما در منابع پهلوی و فارسی عربی بعدها چهره‌ای پررنگ‌تر پیدا می‌کند. «ایرانیکا» نشان می‌دهد که داستان جانشینی لهراسپ در منابع مختلف صورت‌های متفاوتی داشته و در شاهنامه، کیخسرو بر شایستگی و تبار او تأکید می‌کند. برای کزازی، همین تفاوت روایت‌ها فرصتی است تا متن فردوسی را در پیوند با پیشینهٔ اسطوره‌ای و زبانی آن بخواند. با گشتاسپ، فضای داستان تغییر می‌کند. او فرزند لهراسپ است، اما پیش از رسیدن به پادشاهی مدتی از دربار دور می‌شود و به روم می‌رود؛ ماجرایی که با ازدواج او با کتایون نیز پیوند می‌خورد. مهم‌تر از زندگی شخصی گشتاسپ، جایگاه او در سنت زرتشتی است. در روایت‌های ایرانی، پذیرش دین زرتشت در روزگار او رخ می‌دهد و همین اتفاق به جنگی بزرگ با ارجاسپ تورانی می‌انجامد. پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ این دوره نشان می‌دهند که شخصیت گشتاسپ در منابع مختلف آمیزه‌ای از سنت‌های دینی، حماسی و تاریخی است و روایت‌های پس از ساسانی نیز مواد گوناگونی را در سرگذشت او جمع کرده‌اند. در میانهٔ همین پادشاهی است که اسفندیار به یکی از مهم‌ترین چهره‌های شاهنامه بدل می‌شود. او شاهزاده‌ای دین‌دار، جنگاور و رویین‌تن است که بارها برای گشتاسپ می‌جنگد و در برابر خدماتش وعدهٔ تاج‌وتخت می‌شنود؛ وعده‌ای که هر بار به تعویق می‌افتد. اسفندیار خواهران خود را از اسارت نجات می‌دهد و در نبرد با ارجاسپ پیروز می‌شود، اما گشتاسپ باز هم پادشاهی را به او نمی‌سپارد و این بار مأموریتی تازه پیش پایش می‌گذارد: باید به سیستان برود و رستم را دست‌بسته نزد شاه بیاورد. پژوهش‌های اسفندیارشناسی نیز بر همین دوگانگی تأکید کرده‌اند؛ اسفندیار هم قهرمان دینی و ملی است و هم قربانی فرمانی که نمی‌تواند از آن سرپیچی کند. نبرد رستم و اسفندیار قلب تراژیک جلد ششم است. هیچ‌یک از دو پهلوان واقعا خواهان این جنگ نیست. رستم نمی‌خواهد تن به بند بدهد و اسفندیار نیز خود را موظف به اجرای فرمان پدر می‌داند. مسئله فقط قدرت بدنی نیست؛ دو برداشت از وظیفه و حرمت با هم روبه‌رو می‌شوند. رستم استقلال پهلوانی و شأن خاندان خود را حفظ می‌کند، اسفندیار اطاعت از شاه و وعدهٔ پادشاهی را دنبال می‌کند. سرانجام رستم با راهنمایی سیمرغ تیر گز را به چشم اسفندیار می‌زند و او را می‌کشد. این داستان از آن بخش‌هایی است که شیوهٔ کزازی در شرح اسطوره، واژه، نماد و ساختار روایی بیشترین کارایی را پیدا می‌کند، چون تقریبا هر جزء آن، از رویین‌تنی تا سیمرغ و تیر گز، سابقه‌ای فراتر از خود داستان دارد. پس از مرگ اسفندیار، پسرش بهمن به پادشاهی می‌رسد. در سنت‌های بعدی، بهمن شخصیتی آمیخته از چند پادشاه تاریخی و اسطوره‌ای شده است؛ ایرانیکا نشان می‌دهد که روایت او با خاطرهٔ کوروش و اردشیر یکم هخامنشی نیز درآمیخته است. پس از او همای چهرزاد به تخت می‌نشیند. ماجرای تولد داراب، پسر همای و بهمن، یکی از روایت‌های شناخته‌شدهٔ این بخش است: کودک در صندوقی بر آب رها می‌شود، مردی او را می‌یابد و بزرگ می‌کند و سرانجام هویت شاهانه‌اش آشکار می‌شود. این داستان در منابع دیگر نیز آمده، هرچند جزئیات رودخانه، پرورش‌دهندهٔ کودک و حتی نسبت خانوادگی همای و بهمن یکسان نیست. در این جلد نیز «نامه باستان» فقط راهنمای معنی ابیات نیست. کزازی واژه‌ها و ریشه‌هایشان را بررسی می‌کند، به ساختار بلاغی و زیبایی‌شناسی بیت‌ها می‌پردازد و هرجا لازم باشد سراغ اوستا، متون پهلوی، اسطوره‌های ایرانی و روایت‌های تاریخی می‌رود. همین گستردگی کتاب را برای پژوهشگر سودمند می‌کند، هرچند زبان فارسی‌گرای خود کزازی گاهی خواندن شرح را برای مخاطب تازه‌کار کند می‌کند. برخی تفسیرهای اسطوره‌ای و ریشه‌شناختی او نیز بهتر است با پژوهش‌های تازه‌تر و تصحیح‌های دیگر شاهنامه سنجیده شوند. جلد ششم از شاهی آغاز می‌شود که جانشینی‌اش محل پرسش است و به کودکی می‌رسد که هویت شاهانه‌اش سال‌ها پنهان مانده است. میا