کتاب نامه باستان (جلد پنجم)

«نامه باستان، جلد پنجم: از داستان بیژن و منیژه تا آغاز پادشاهی لهراسب» یکی از پربارترین مجلدات مجموعهٔ بلند میرجلال‌الدین کزازی در شرح و ویرایش شاهنامه است. این جلد از داستان عاشقانهٔ بیژن و منیژه آغاز می‌شود، از نبردهای بزرگ دوران کیخسرو و مرگ پیران و افراسیاب می‌گذرد و با کناره‌گیری کیخسرو و برگزیده شدن لهراسب برای پادشاهی به پایان می‌رسد. چاپ نخست آن در سال ۱۳۸۴ از سوی نشر سمت منتشر شده است. آغاز کتاب با «بیژن و منیژه» حال‌وهوایی متفاوت از بسیاری از داستان‌های جنگی پیش از آن دارد. بیژن، پسر گیو، برای انجام مأموریتی از ایران دور می‌شود و سرانجام به توران می‌رسد؛ جایی که دیدار او با منیژه، دختر افراسیاب، داستان را از میدان پهلوانی به قلمرو عشق می‌برد. این عشق البته بیرون از سیاست نمی‌ماند. بیژن در خاک دشمن است و منیژه دختر همان پادشاهی که سال‌هاست با ایران می‌جنگد. فردوسی از دل این موقعیت، داستانی می‌سازد که در آن عشق، وفاداری و خطر مدام درهم می‌روند. خالقی‌مطلق نیز احتمال داده است که اصل این روایت به سنت داستانی دورهٔ اشکانی بازگردد و با «ویس و رامین» خویشاوندی‌هایی داشته باشد. در شرح چنین داستانی، روش کزازی فقط توضیح واژه‌های دشوار نیست. «نامه باستان» بر پایهٔ سنجش نسخه‌ها و چاپ‌های مهم شاهنامه شکل گرفته و بیت‌ها را از چند جهت بررسی می‌کند: واژه و ریشهٔ آن، آرایه‌های ادبی، نمادها و اسطوره‌ها، باورهای کهن و ویژگی‌های زبانی. به همین دلیل، یک تعبیر در شعر ممکن است او را هم به تاریخ زبان ببرد و هم به اسطوره یا ساختار تصویری بیت. این شیوه در همهٔ مجلدات مجموعه حفظ شده و جلد پنجم نیز از همان الگو پیروی می‌کند. پس از ماجرای بیژن و منیژه، روایت دوباره به جنگ ایران و توران بازمی‌گردد و یکی از مهم‌ترین بخش‌های این جلد، نبردهای پایانی دوران کیخسرو است. مرگ پیران یکی از تلخ‌ترین لحظه‌هاست. او از دشمنان ایران است، اما فردوسی او را به شخصیتی یکسره منفی فرو نمی‌کاهد. پیران همان کسی است که پیش‌تر از سیاوش و سپس کیخسرو حمایت کرده بود و در میان تورانیان بارها رفتاری سنجیده‌تر از افراسیاب نشان می‌دهد. وقتی کشته می‌شود، پیروزی ایرانیان با اندوهی واقعی همراه است. همین جاست که شاهنامه از حماسه‌ای ساده دربارهٔ خیر و شر فاصله می‌گیرد و نشان می‌دهد دشمن نیز می‌تواند حرمت اخلاقی داشته باشد. جنگ دوازده رخ نیز در همین بخش جای دارد؛ نبردی که در آن پهلوانان دو سپاه رو در روی یکدیگر قرار می‌گیرند و سرنوشت جنگ تا اندازه‌ای در نبردهای تن‌به‌تن تعیین می‌شود. این قسمت از نظر ساختمان داستان، توصیف پهلوانان و شتاب روایت جایگاه مهمی در شاهنامه دارد. کزازی در چنین صحنه‌هایی به اصطلاحات جنگی، نام‌ها، سازوبرگ نبرد و تعبیرهای حماسی توجه ویژه نشان می‌دهد. برای خوانندهٔ امروز بسیاری از این واژه‌ها دیگر روشن نیستند و شرح دقیق آنها کمک می‌کند نیروی تصویری صحنه‌ها دوباره دیده شود. رشتهٔ خون‌خواهی سیاوش سرانجام به افراسیاب می‌رسد. کیخسرو پس از سال‌ها جنگ و جست‌وجو، دشمن پدرش را پیدا می‌کند و می‌کشد. این رویارویی در سنت‌های ایرانی پیشینه‌ای بسیار کهن دارد و داستان کیخسرو و افراسیاب پیش از فردوسی نیز در روایت‌های گوناگون وجود داشته است. منابع مختلف حتی دربارهٔ نحوهٔ دستگیری افراسیاب روایت‌های یکسانی ندارند. کزازی در این بخش، مانند دیگر جاهای «نامه باستان»، میان متن فردوسی و لایه‌های اسطوره‌ای پشت آن رفت‌وآمد می‌کند. اما پایان حقیقی جلد با مرگ افراسیاب نیست. کیخسرو پس از کامل شدن خون‌خواهی و سامان دادن کشور، تصمیم می‌گیرد از پادشاهی کناره بگیرد. او لهراسب را جانشین خود می‌کند؛ انتخابی که حتی زال و برخی از بزرگان در آغاز با آن موافق نیستند. در روایت شاهنامه، کیخسرو پس از سپردن پادشاهی، همراه چند پهلوان راه کوهستان را پیش می‌گیرد و سرانجام ناپدید می‌شود. روایت‌های دیگر ایرانی نیز اصل کناره‌گیری و ناپدید شدن او را حفظ کرده‌اند، هرچند جزئیاتشان متفاوت است. روش کزازی در خواندن این بخش‌ها امتیاز روشنی دارد: او شاهنامه را فقط داستان نمی‌بیند. زبان، اسطوره، تاریخ اندیشه و زیبایی‌شناسی برایش به هم پیوسته‌اند. در مقابل، زبان خود او آگاهانه فارسی‌گرایانه است و برای خواننده‌ای که با واژه‌سازی‌هایش آشنا نیست، گاهی شرح نیز نیازمند مکث می‌شود. همچنین برداشت‌های ریشه‌شناختی یا اسطوره‌شناختی او را نباید همیشه آخرین نظر پژوهش دانست؛ در موارد دشوار، سنجش آنها با تصحیح خالقی‌مطلق و شرح‌های دیگر سودمند است. جلد پنجم با جوانی آغاز می‌شود که در راه عشق از مرز ایران می‌گذرد و با شاهی پایان می‌گیرد که پس از رسیدن به بالاترین قدرت، خود از مرز جهان کنار می‌رود. میان این دو، جنگ‌ها پایان می‌یابند و