کتاب نامه باستان (جلد هفتم)

«نامه باستان، جلد هفتم: از پادشاهی اسکندر تا پادشاهی بهرام گور» از آن بخش‌های مجموعهٔ میرجلال‌الدین کزازی است که تغییر چهرهٔ شاهنامه در آن به‌روشنی دیده می‌شود. جهان کیانی و پهلوانی تقریبا پشت سر گذاشته شده و روایت، قدم‌به‌قدم به دوره‌هایی نزدیک می‌شود که با تاریخ شناخته‌شدهٔ ایران پیوند بیشتری دارند. این جلد از اسکندر آغاز می‌شود، از دورهٔ فشرده و کم‌رنگ اشکانیان می‌گذرد، برآمدن اردشیر بابکان و شاهنشاهی ساسانی را دنبال می‌کند و به پادشاهی بهرام گور می‌رسد. آغاز جلد با اسکندر از نظر نسبت افسانه و تاریخ بسیار مهم است. اسکندر شاهنامه همان اسکندر تاریخی نیست. روایتی که به فردوسی رسیده، طی چند قرن با «رمان اسکندر» یونانی و روایت‌های ایرانی و اسلامی درآمیخته است. در شاهنامه، اسکندر از راه مادر به خاندان دارا پیوند می‌خورد و از این راه دیگر فاتحی کاملا بیگانه نیست؛ او درون تبار شاهان ایران جای داده می‌شود. حتی برخی رخدادهای تاریخی مشهور، مانند سوزاندن تخت جمشید، در روایت فردوسی جای برجسته‌ای ندارند. پژوهش دربارهٔ سنت اسکندرنامه نشان می‌دهد که این «ایرانی شدن» اسکندر از ویژگی‌های مهم روایت فردوسی است و بعدها در ادب فارسی صورت‌های دیگری نیز پیدا می‌کند. ماجراهای اسکندر نیز فقط به جنگ و کشورگشایی محدود نمی‌شوند. سفر به سرزمین‌های دور، دیدار با فرمانروایان و حکیمان، جست‌وجوی آب حیات و حضور خضر، روایت را به مرز تاریخ، افسانه و حکمت می‌برد. در همین بخش است که روش کزازی بیش از معنی کردن واژه‌ها اهمیت پیدا می‌کند. او به ریشهٔ داستان‌ها، نام‌ها، نشانه‌های اسطوره‌ای و تفاوت میان لایه‌های روایی توجه می‌دهد. داستان‌هایی مانند دیدار اسکندر با قیدافه نیز پیشینه‌ای در روایت یونانی اسکندر دارند، اما در انتقال به فارسی تغییر کرده و با فضای فرهنگی تازه سازگار شده‌اند. پس از اسکندر، شاهنامه با شتابی چشمگیر از دورهٔ اشکانیان می‌گذرد. این کوتاهی خود نکته‌ای تاریخی است. نزدیک به پنج سده حکومت اشکانیان در حافظه‌ای که به فردوسی رسیده، به اندازهٔ هخامنشیان یا ساسانیان روایت منظم و گسترده‌ای نداشته است. با این حال، نام و یاد اشکانیان کاملا ناپدید نشده و حتی پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند که این دودمان ایرانی‌تبار بوده و شماری از نام‌های شاهانش با سنت دینی و پهلوانی ایران پیوند داشته‌اند. اینجا «نامه باستان» کمک می‌کند خواننده کوتاهی متن را نیز بخشی از مسئله بداند: گاهی آنچه شاهنامه دربارهٔ دوره‌ای نمی‌گوید به اندازهٔ آنچه می‌گوید معنا دارد. با اردشیر بابکان، روایت دوباره جان می‌گیرد. برآمدن اردشیر، رویارویی او با اردوان و بنیادگذاری دولت ساسانی از آن داستان‌هایی است که هم در شاهنامه و هم در متن پهلوی «کارنامهٔ اردشیر بابکان» بازتاب یافته است. متن پهلوی نیز صعود اردشیر، جنگ او با اردوان و تثبیت شاهنشاهی تازه را روایت می‌کند. کزازی در این بخش می‌تواند هم از زبان و روایت فردوسی سخن بگوید و هم سراغ سنتی برود که داستان قرن‌ها پیش از شاهنامه در آن شکل گرفته بود. همین مقایسه نشان می‌دهد فردوسی مواد تاریخی و داستانی پیشین را چگونه در وزن و زبان حماسی خود دوباره ساخته است. پس از اردشیر، پادشاهان نخستین ساسانی یکی پس از دیگری وارد روایت می‌شوند: شاپور، هرمزد، بهرام‌ها، نرسی و شاپور ذوالاکتاف. هرچه پیش می‌رویم، خصلت تاریخی شاهنامه آشکارتر می‌شود، اما داستان همچنان در برابر تاریخ خشک مقاومت می‌کند. جنگ با روم، آیین پادشاهی، شکار، دادگری، شورش و ماجراهای شخصی شاهان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. در اینجا نیز شرح کزازی فقط برای فهم واژگان کهن سودمند نیست؛ شیوهٔ بیان فردوسی، کاربرد تعبیرهای رسمی پادشاهی و پیوند آنها با فرهنگ ایران ساسانی را روشن‌تر می‌کند. جلد با بهرام گور به یکی از رنگارنگ‌ترین چهره‌های بخش تاریخی شاهنامه می‌رسد. بهرام پنجم ساسانی در منابع تاریخی پادشاهی واقعی است، اما در ادب فارسی پیرامون او مجموعه‌ای گسترده از افسانه‌ها شکل گرفته است: تربیت شاهزاده، مهارت در شکار، جنگاوری، عشق و بزم و تصویر فرمانروایی که می‌خواهد هم دادگر باشد و هم از زندگی بهره ببرد. ایرانیکا نشان می‌دهد که روایت فردوسی یکی از مراحل مهم گسترش همین چهرهٔ افسانه‌ای است؛ شخصیتی که از گزارش نسبتا سادهٔ مورخان فاصله می‌گیرد و به قهرمانی داستانی بدل می‌شود. خود بخش پادشاهی بهرام گور در شاهنامه نیز از نظر شمار داستان‌های شکار، بزم و سفر گستردگی چشمگیری دارد. مانند جلدهای دیگر «نامه باستان»، زبان شرح کزازی آگاهانه فارسی‌گراست. این زبان برای خواننده‌ای که با شیوهٔ او آشناست بخشی از جذابیت کتاب است، اما ممکن است برای دانشجوی تازه‌کار خود به توضیح نیاز داشته باشد. از سوی دیگر، وقتی روایت شاهنا