کتاب سنت و مدرنیته

کتاب «سنت و مدرنیته» نوشته محمدعابد الجابری، یکی از مهم‌ترین آثار در حوزه نقد اندیشه عربی معاصر است که به بررسی رابطه پیچیده و بنیادین میان میراث گذشته (سنت) و دنیای نو (مدرنیته) می‌پردازد. این اثر، تلاش دارد پاسخی به دغدغه دیرینه اندیشمندان عرب بدهد؛ دغدغه‌ای درباره چگونگی مواجهه با مدرنیته‌ای که از یک سو ضرورت پیشرفت به نظر می‌رسد و از سوی دیگر، بیم آن می‌رود که به گسست مطلق از هویت و سنت بینجامد. از این سو مترجم در مقدمه خود بر کتاب، با استناد به آرای متفکرانی چون عبدالله بلقزی، سیر تطور مطالعات سنت در جهان عرب را در سه مرحله تاریخی «نگاه‌داشت اندیشه»، «نقد سنت، با رویکردهای غالبا مارکسیستی» و در نهایت «نقد نظام معرفتی یا عقلیت عربی» دسته‌بندی می‌کند و جابری را برجسته‌ترین چهره مرحله سوم می‌داند.
جابری در این کتاب ده‌فصلی، پروژه‌ای جامع برای بازخوانی انتقادی سنت ارائه می‌دهد. او نه به دنبال نفی و طرد کامل سنت است و نه مدافع تسلیم بی‌چون‌وچرا در برابر آن؛ بلکه معتقد است اندیشه عربی در یک «دشواره آگاهی» گرفتار شده است، زیرا از یک سو ریشه در گذشته دارد و از سوی دیگر ناگزیر از رویارویی با آینده است. از نگاه او، سنت مجموعه‌ای از تولیدات فکری، عقاید و ارزش‌هایی است که در عصر تدوین سده‌های دوم و سوم هجری شکل گرفته و با امپراتوری عثمانی متوقف شده است. روش جابری برای مواجهه با این میراث، نه خوانش‌های سلفی است که گذشته را تقدیس می‌کنند و نه رویکردهای صرفا غربی لیبرال یا چپ که به دلیل فقدان عینیت و نگاه تاریخی، به فهمی ساده‌انگارانه تقلیل می‌یابند. او پیشنهاد می‌کند که باید سنت را در بستر تاریخی خود فهمید، آن را به لحاظ معرفت‌شناختی و روش‌شناختی نقد کرد و در نهایت، به جای آنکه مقهور سنت باشیم، بر آن احاطه یابیم. جابری بر این باور است که می‌توان با استفاده از دستاوردهای علمی و روش‌شناختی دیگری یا غرب، بدون ذوب شدن در آن، سنت را بازخوانی کرد. این بازخوانی انتقادی، زمینه‌ساز بازنویسی تاریخ فرهنگی و بازسازی هویتی است که امکان مشارکت فعال در اندیشه جهانی معاصر و بارورسازی آینده را فراهم می‌آورد. در نهایت، کتاب «سنت و مدرنیته» دعوتی است به رهایی از سلطه کورکورانه گذشته از طریق فهم عقلانی و تاریخی آن، تا راه برای استقرار مدرنیته‌ای بومی و اصیل در فرهنگ عربی-اسلامی هموار گردد.